Hannah-Arendt-Institut für Totalitarismusforschung (afgekort HAIT; vrij vertaald: Hannah Arendt-instituut voor totalitarismeonderzoek) is een Duits onderzoeksinstituut in Dresden. Het instituut is als geregistreerde vereniging (eingetragener Verein, e.V.) juridisch zelfstandig en als zogenoemd An-Institut verbonden aan de Technische Universiteit Dresden. De vereniging werd in 1992 opgericht en het instituut begon in 1993 met zijn werkzaamheden.

Het HAIT verricht historisch en politicologisch onderzoek naar dictaturen, autocratieën, politieke transformaties en extremisme. De geschiedenis van het nationaalsocialisme en van de communistische dictatuur van de Duitse Democratische Republiek vormt daarbij een belangrijk uitgangspunt. Daarnaast bestudeert het instituut niet-democratische regimes, politieke omwentelingen en bedreigingen van democratische rechtsordes in een internationaal vergelijkend perspectief. Het instituut is genoemd naar de Duits-Amerikaanse politiek theoretica en filosofe Hannah Arendt, die in haar werk onder meer de oorsprong en werking van totalitaire machtsstelsels onderzocht.

Sinds 1 december 2025 is de historicus Jörg Ganzenmüller directeur van het HAIT. Zijn directeurschap is gekoppeld aan een hoogleraarschap totalitarismeonderzoek aan de Technische Universiteit Dresden.

Geschiedenis De oprichting van het instituut vloeide voort uit een besluit van het parlement van de Duitse deelstaat Saksen van 21 november 1991. Het geplande instituut moest interdisciplinair onderzoek doen naar de politieke en maatschappelijke structuren van zowel de nationaalsocialistische dictatuur als het regime van de SED, en naar de doorwerking daarvan na de Duitse hereniging. De vereniging die het instituut beheert werd in 1992 opgericht; het onderzoeksinstituut nam in 1993 zijn werkzaamheden op.

Het oorspronkelijke onderzoeksprogramma was sterk gericht op de contemporaine geschiedenis van Saksen, waaronder de nationaalsocialistische dictatuur, de DDR en de Vreedzame Revolutie van 1989. In de daaropvolgende decennia werd het werkterrein uitgebreid met internationaal vergelijkend onderzoek naar dictaturen, politieke transformatie en extremisme. Daarbij kreeg ook het grensgebied tussen Duitsland, Polen en Tsjechië een plaats binnen het onderzoeksprogramma.

Een externe evaluatie door de Duitse Wissenschaftsrat vond in maart 2019 plaats. Het evaluatierapport werd in januari 2020 gepubliceerd. De Wissenschaftsrat omschreef het HAIT als een belangrijke impulsgever voor historisch en politicologisch onderzoek en wees op de betekenis van zijn werk voor de herinnering aan slachtoffers van de nationaalsocialistische en SED-dictaturen en voor de politieke vorming in Saksen. Tegelijkertijd oordeelde de raad dat het onderzoeksprogramma te omvangrijk was in verhouding tot de personele capaciteit en dat onderzoeken vaak te sterk regionaal waren georiënteerd. Ook werd aanbevolen de verantwoordelijkheden van de bestuursorganen duidelijker af te bakenen en de internationale oriëntatie uit te breiden.

In een vervolgbeoordeling uit 2023 stelde de Wissenschaftsrat vast dat het instituut en de Saksische overheid een groot deel van de aanbevelingen hadden uitgevoerd. De raad wees onder meer op de herstructurering van het onderzoeksprogramma, de verduidelijking van de bevoegdheden van de bestuursorganen, een intensievere samenwerking met de Technische Universiteit Dresden en stappen op het gebied van internationalisering en open access. Verdere ontwikkeling werd aanbevolen op het gebied van internationale wetenschappelijke uitwisseling, onderzoeksdata en digitale infrastructuur.

Organisatie De drager van het instituut is de gelijknamige vereniging Hannah-Arendt-Institut für Totalitarismusforschung e.V.. Volgens de statuten zijn de organen van de vereniging de ledenvergadering, het curatorium, de directeur en de wetenschappelijke adviesraad. De directeur vormt tevens het bestuur van de vereniging en wordt in beginsel voor een periode van vijf jaar benoemd.

Het curatorium ziet toe op de uitvoering van de statutaire opdracht en is betrokken bij financiële, personele en organisatorische besluiten. Het bestaat uit vertegenwoordigers van het Saksische ministerie dat verantwoordelijk is voor wetenschap, de ledenvergadering, het Saksische parlement, de Technische Universiteit Dresden en de Saksische Academie van Wetenschappen. Volgens het Saksische parlement controleert het curatorium onder meer of de werkzaamheden van het instituut overeenkomen met zijn opdracht en is het betrokken bij de economische en personele planning.

De basisfinanciering wordt door de Vrijstaat Saksen verstrekt binnen de beschikbare begrotingsmiddelen. Daarnaast kan het instituut externe projectfinanciering en schenkingen ontvangen. De samenwerking met de Technische Universiteit Dresden omvat onderzoek, onderwijs, de begeleiding van promovendi en gezamenlijke onderzoeksprojecten.

Onderzoek Het onderzoeksprogramma bestaat uit drie thematische onderzoeksvelden en een instituutsbrede dwarsdoorsnijdende taak:

onderzoek naar dictaturen en autocratieën in de twintigste eeuw en de maatschappelijke verwerking daarvan; internationaal vergelijkend onderzoek naar politieke en maatschappelijke transformaties; vergelijkend onderzoek naar extremisme en autocratie; onderzoek met digitale methoden en naar de conceptuele en begripshistorische grondslagen van dictatuur- en democratieonderzoek.

Dictatuuronderzoek Binnen het dictatuuronderzoek staan de nationaalsocialistische en de SED-dictatuur centraal. Projecten behandelen onder meer politieke machtsstructuren, repressie, dagelijks leven, cultuur, media, oppositie en verzet. Deze onderwerpen worden zowel afzonderlijk als vergelijkend bestudeerd. Daarnaast onderzoekt het instituut andere niet-democratische regimes in Europa en daarbuiten en de wijze waarop samenlevingen na afloop met een dictatoriaal verleden omgaan.

Transformatieonderzoek Het transformatieonderzoek richt zich op ingrijpende politieke en maatschappelijke veranderingen in Duitsland en Oost-Centraal-Europa. Behalve de omwentelingen van 1989 en 1990 onderzoekt het HAIT ook transformatieprocessen na onder meer de Eerste en de Tweede Wereldoorlog. Onderwerpen zijn bijvoorbeeld veranderingen in arbeid en dagelijks leven, staatsbedrijven en privatisering, sociale zorg, verschillende levensfasen en mogelijkheden voor politieke zelforganisatie.

Extremisme- en autocratieonderzoek Dit onderzoeksveld omvat studies naar extremistische ideologieën, radicaal- en extreemrechtse partijen, populisme, politiek gemotiveerd geweld en de werking en legitimatie van autocratische regimes. Een deel van de onderzoekers adviseert, met behoud van wetenschappelijke onafhankelijkheid, maatschappelijke organisaties en overheidsinstanties over extremisme en politiek geweld. Het instituut ontwikkelt daarnaast een gegevensbestand waarmee democratische en verschillende autocratische regimes sinds 1900 kunnen worden vergeleken.

Digitale geesteswetenschappen Sinds 2023 zijn de activiteiten op het terrein van de digitale geesteswetenschappen in een afzonderlijk werkterrein samengebracht. Digitale methoden worden toegepast binnen de drie thematische onderzoeksvelden. Daarnaast besteedt het instituut aandacht aan begrippen en theorieën uit het dictatuur-, autocratie-, totalitarisme- en democratieonderzoek.

Kennisoverdracht en onderwijs Naast academisch onderzoek heeft het HAIT een opdracht op het gebied van kennisoverdracht. Het instituut organiseert lezingen, conferenties en publieksactiviteiten en werkt samen met scholen, instellingen voor politieke vorming, herdenkingscentra, culturele instellingen en maatschappelijke organisaties. Medewerkers verzorgen tevens onderwijs aan de Technische Universiteit Dresden en andere Saksische instellingen voor hoger onderwijs.

Publicaties en bibliotheek Het instituut geeft wetenschappelijke boeken en boekenreeksen uit en is verantwoordelijk voor het tijdschrift Totalitarismus und Demokratie / Totalitarianism and Democracy. Het tijdschrift publiceert interdisciplinair en vergelijkend onderzoek naar niet-democratische stelsels, politieke bewegingen en de historische en maatschappelijke voorwaarden van democratische samenlevingen. Sinds 2020 verschijnt het tijdschrift in open access.

De bibliotheek van het HAIT is een gespecialiseerde wetenschappelijke naslagbibliotheek. De collectie omvat ongeveer 55.000 banden en is ook toegankelijk voor studenten, externe onderzoekers en andere belangstellenden. De voornaamste verzamelgebieden zijn de geschiedenis van het nationaalsocialisme, de Sovjet-bezettingszone en de DDR, de Duitse hereniging, dictatuur- en extremismeonderzoek en vergelijkend transformatieonderzoek. De bibliotheek bezit daarnaast een bijzondere collectie werken van en over Hannah Arendt.

Internationale samenwerking In 2024 behoorde het Hannah-Arendt-Institut für Totalitarismusforschung tot de vier stichtende instellingen van het Hannah Arendt Network on Democratic Resilience and Renewal. De andere stichtende instellingen waren het Hannah Arendt Center for Political Studies van de Universiteit van Verona, het Hannah Arendt Center for Politics and Humanities van Bard College in de Verenigde Staten en het Hannah Arendt Instituut in Mechelen.

Het netwerk richt zich volgens de deelnemende instellingen op samenwerking rond democratische waarden, democratische vernieuwing en weerbaarheid tegen antipluralistische en autoritaire ontwikkelingen.

Zie ook Hannah Arendt Instituut voor diversiteit, stedelijkheid en burgerschap Hannah Arendt Network on Democratic Resilience and Renewal

Externe link

Officiële website

Categorie:Onderzoeksinstituut in Duitsland Categorie:Dresden Categorie:Politicologie