Vlaams Aktiekomitee voor Oost-Europa (VAKOE) was een Vlaamse anticommunistische actiegroep die tijdens de Koude Oorlog actie voerde rond mensenrechten en politieke dissidentie in de Sovjet-Unie en andere delen van Oost-Europa. Over het precieze oprichtingsjaar verschillen de bronnen. Étienne Verhoeyen situeerde de oprichting in 1966, terwijl Jan Creve in de Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging en de latere Encyclopedie van de Vlaamse beweging 1967 noemt.
VAKOE organiseerde in België manifestaties en solidariteitsacties en ondernam daarnaast pamfletten- en petitieacties in de Sovjet-Unie. De organisatie publiceerde van 1971 tot 1976 het blad Samizdat. Volgens Creve kwamen haar aanhangers vooral uit Vlaams-nationalistische milieus en vormde het anticommunisme een belangrijke gemeenschappelijke factor. Na acties van onder anderen Vik van Brantegem en Antoon Pype verschoof de werking vanaf 1977 van openbare acties naar clandestiene koerieractiviteiten voor de Russische emigrantenorganisatie NTS. Vanaf het midden van de jaren 1980 gebruikte de organisatie naar buiten toe de naam Vereniging Vrij Rusland. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie kwam een einde aan de politieke acties en verschoof het zwaartepunt naar humanitaire activiteiten.
Ontstaan en doelstellingen Volgens Creve kwam VAKOE in 1967 tot stand als reactie op de vervolging van SMOG, een Russische jongerenorganisatie die zich tegen het communisme keerde. Het comité wilde aandacht vragen voor de mensenrechtensituatie in Oost-Europa. Daarvoor organiseerde het in België manifestaties en solidariteitsacties, maar het kreeg vooral bekendheid door acties waarbij petities en pamfletten in de Sovjet-Unie werden verspreid.
Een oudere, onafhankelijke beschrijving van VAKOE is te vinden in een studie van politicoloog Étienne Verhoeyen voor het CRISP. Verhoeyen dateerde de oprichting op 1966 en noemde onder de jonge Vlaamse activisten die bij de oprichting betrokken waren Roger De Bie en Fernand Dhondt. De latere encyclopedische beschrijving van Creve noemt 1967 als oprichtingsjaar en wijst Fernand Dhondt aan als initiatiefnemer. Door het verschil tussen de gepubliceerde bronnen is een exact oprichtingsjaar niet eenduidig vast te stellen.
De achterban van VAKOE werd volgens Creve vooral gerekruteerd uit Vlaams-nationalistische milieus. Het anticommunisme fungeerde daarbij als bindmiddel. De activiteiten werden door de organisatie zelf verslagen in Samizdat, dat tussen 1971 en 1976 verscheen.
Acties in de Sovjet-Unie
Vik van Brantegem In januari 1970 reisde Vik van Brantegem in opdracht van VAKOE naar Moskou. In een operettetheater verspreidde hij pamfletten met een oproep aan de Sovjet-Russische componist Dmitri Sjostakovitsj. Daarin werd Sjostakovitsj gevraagd zich niet alleen in te zetten voor de Griekse zanger Mikis Theodorakis, maar ook voor Sovjetdissidenten. Volgens Creve was de actie tevens bedoeld als steun aan de clandestiene Initiatiefgroep voor de verdediging van de Rechten van de Mens.
Een contemporaine kroniek van de Sovjet-dissidentenbeweging dateert de pamflettenactie op 18 januari 1970 en vermeldt eveneens dat Van Brantegem Sjostakovitsj opriep zich voor Sovjet-politieke gevangenen in te zetten. Van Brantegem werd samen met twee Italiaanse medestanders aangehouden en tot een jaar werkkamp veroordeeld. Op 21 februari 1970 werd hij uit de Sovjet-Unie gezet.
Antoon Pype Een tweede sterk gemediatiseerde actie vond plaats aan het einde van 1976. Antoon Pype reisde in het kader van een studentenuitwisseling naar de Sovjet-Unie. Historicus Christian Philip Peterson beschrijft Pype als lid van het Vlaams Aktiekomitee voor Oost-Europa en stelt dat hij met zijn actie wilde nagaan in hoeverre de Sovjet-Unie de bepalingen van de Slotakte van Helsinki naleefde. Aan de universiteit van Leningrad verspreidde Pype pamfletten waarin werd gepleit voor een vrijere informatiestroom tussen Oost- en West-Europa. Hij verspreidde er tevens een document van de Russische emigrantenorganisatie NTS.
Pype werd wegens door de Sovjetautoriteiten als „anti-Sovjetpropaganda” aangemerkte activiteiten gearresteerd en tot vijf jaar verblijf in een streng regime-werkkamp veroordeeld. Creve vermeldt dat hij na ongeveer zes maanden uit de Sovjet-Unie werd gewezen.
Samenwerking met NTS De actie van Pype markeerde volgens Creve een verandering in de werkwijze van VAKOE. Pype verspreidde niet uitsluitend materiaal over individuele vervolgde dissidenten, maar ook een politiek document van NTS. Peterson omschrijft NTS als een Russische emigrantenorganisatie.
Na de zaak-Pype stopte VAKOE met dergelijke openlijke acties in de Sovjet-Unie. Tussen 1977 en 1991 verrichtten leden onder leiding van Fernand Dhondt clandestiene koerierdiensten voor NTS. Daarbij werden geschriften de Sovjet-Unie binnengebracht en contacten onderhouden tussen de NTS-leiding buiten de Sovjet-Unie en ondergrondse contacten in het land.
De verschillende versies van de Encyclopedie van de Vlaamse beweging geven uiteenlopende aantallen voor deze koerierdiensten. De editie van 1998 spreekt van tientallen diensten, terwijl de latere versie een hoger aantal vermeldt. Daarom kan op basis van deze bronnen alleen niet met zekerheid een exact aantal worden vastgesteld.
Vereniging Vrij Rusland Vanaf het midden van de jaren 1980 trad de organisatie naar buiten onder de naam Vereniging Vrij Rusland. De veranderende omstandigheden in de Sovjet-Unie, waaronder de toenemende politieke openheid in de tweede helft van de jaren 1980, veranderden ook de aard van de werking.
Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 werden de politieke acties beëindigd. Volgens Creve kwam vervolgens de nadruk op humanitaire activiteiten te liggen.
Categorie:Organisatie binnen de Vlaamse Beweging Categorie:Anticommunisme