Het Instituto de Cultura Hispánica (ICH; letterlijk: Instituut voor Hispanische Cultuur) was een Spaanse publiekrechtelijke instelling op het gebied van culturele betrekkingen met Ibero-Amerika. Het ressorteerde onder het Spaanse ministerie van Buitenlandse Zaken. Het ICH ontstond toen de Spaanse wet van 31 december 1945 het bestaande Consejo de la Hispanidad omvormde tot het Instituto de Cultura Hispánica. Dezelfde wet wees het instituut aan als adviesorgaan van de minister van Buitenlandse Zaken en omschreef zijn doel als het onderhouden van de banden tussen de volkeren die volgens de toenmalige formulering de culturele gemeenschap van de Hispanidad vormden.Ley de 31 de diciembre de 1945 sobre organización de los Servicios del Ministerio de Asuntos Exteriores, Boletín Oficial del Estado, nr. 2, 2 januari 1946, pp. 85–86, in het bijzonder art. 1 en 13.
In historisch onderzoek wordt het ICH tevens beschouwd als een instrument van de politiek-culturele diplomatie van de dictatuur van Francisco Franco. Vooral in de eerste naoorlogse jaren moest culturele toenadering tot de Ibero-Amerikaanse landen bijdragen aan het doorbreken van het internationale isolement van Spanje. De activiteiten combineerden culturele uitwisseling met de verspreiding van een door het regime bevorderde opvatting van de Hispanidad, waarin met name tijdens de eerste jaren katholiek-traditionalistische denkbeelden een belangrijke plaats innamen.Antonio Cañellas Mas, “Las políticas del Instituto de Cultura Hispánica. 1947-1953”, Historia Actual Online, nr. 33 (2014), pp. 77–91, DOI:10.36132/hao.v0i33.970.
De instelling droeg de naam Instituto de Cultura Hispánica tot 1977. Zij werd toen het Centro Iberoamericano de Cooperación en in 1979 het Instituto de Cooperación Iberoamericana (ICI). Het ICI ging in 1988 samen met het Instituto Hispano-Árabe de Cultura op in de Agencia Española de Cooperación Internacional (AECI), waarvan de huidige Agencia Española de Cooperación Internacional para el Desarrollo (AECID) de institutionele opvolger is.Real Decreto 2305/1977, de 27 de agosto, Boletín Oficial del Estado, nr. 213, 6 september 1977.Real Decreto 2411/1979, de 11 de octubre, Boletín Oficial del Estado, 17 oktober 1979.Real Decreto 1527/1988, de 11 de noviembre, Boletín Oficial del Estado, nr. 307, 23 december 1988.
Ontstaan en doelstelling Het directe institutionele antecedent van het ICH was het Consejo de la Hispanidad, dat tijdens de eerste jaren van de dictatuur van Franco was opgericht. Bij de reorganisatie van het ministerie van Buitenlandse Zaken aan het einde van 1945 werd besloten deze raad om te vormen. In de toelichting bij de wet van 31 december 1945 werd deze wijziging uitdrukkelijk gekoppeld aan de buitenlandse culturele betrekkingen en aan het onderhouden van banden met de landen van Amerika.
De institutionele uitbouw ging in de daaropvolgende jaren verder. Een decreet van 18 april 1947 keurde het organieke reglement van het ICH goed. Daarbij werd Joaquín Ruiz-Giménez bevestigd als directeur; hij vervulde die functie al sinds zijn benoeming in september 1946. Historicus Antonio Cañellas Mas plaatst deze reorganisatie in een bredere verandering van de Spaanse buitenlandse politiek na de Tweede Wereldoorlog. Het eerdere, sterk met falangistische en imperialistische retoriek verbonden concept van de Hispanidad werd in de buitenlandse betrekkingen meer via cultuur, katholicisme en internationale samenwerking gepresenteerd. Volgens Cañellas betekende dit echter niet dat de activiteiten van het instituut politiek neutraal waren: culturele diplomatie maakte deel uit van de strategie van het ministerie van Buitenlandse Zaken om het internationale isolement van Spanje te verminderen.
In de beginperiode lag onder Ruiz-Giménez relatief veel nadruk op culturele en academische activiteiten. Onder zijn opvolger Alfredo Sánchez Bella kreeg volgens Cañellas de politieke dimensie van de werkzaamheden een sterker accent, hoewel de activiteiten naar buiten toe voornamelijk een cultureel karakter bleven houden.
Culturele en academische activiteiten Het ICH ontwikkelde verschillende middelen om de betrekkingen tussen Spanje en Ibero-Amerika te bevorderen. Het organiseerde onder meer congressen, cursussen en seminars en ondersteunde culturele en wetenschappelijke uitwisselingen. Daarnaast werden studiebeurzen verleend en programma's voor technische samenwerking georganiseerd. Via een afdeling voor universitaire ondersteuning en uitwisseling werden contacten en uitwisselingen bevorderd tussen onder anderen docenten, wetenschappers, specialisten en kunstenaars uit Spanje en Ibero-Amerika.Francisco Canes Garrido, “El Instituto de Cultura Hispánica de Madrid y la formación de élites (1946-1977)”, in José María Hernández Díaz (red.), Formación de élites y educación superior en Iberoamérica (ss. XVI-XXI), deel 2, Hergar Ediciones Antema, 2012, pp. 35–50, ISBN 978-84-940214-1-1.
Ook publicaties vormden een belangrijk onderdeel van het werk. In 1948 werd Ediciones Cultura Hispánica opgericht om de intellectuele uitwisseling binnen de Spaanssprekende wereld te ondersteunen. In hetzelfde jaar verschenen de eerste nummers van de tijdschriften Mundo Hispánico en Cuadernos Hispanoamericanos. De bibliotheek en tijdschriftencollectie van het instituut bouwden tegelijk omvangrijke verzamelingen over Ibero-Amerikaanse onderwerpen op.
Het instituut werkte daarnaast samen met culturele organisaties in verschillende Ibero-Amerikaanse landen. Sommige daarvan waren als nationale instellingen of verenigingen met het instituut in Madrid verbonden, maar behielden een eigen organisatorische structuur. Vanuit Madrid werden onder meer publicaties verspreid en bezoeken van Spaanse docenten en sprekers aan Latijns-Amerikaanse landen ondersteund.
Deze werkzaamheden hadden niet uitsluitend een cultureel doel. Zowel Cañellas als onderzoek naar de onderwijsactiviteiten van het instituut wijst op het belang dat de leiding hechtte aan de opleiding en vorming van academische, culturele en maatschappelijke elites. De gebruikte middelen — beurzen, opleidingen, congressen, publicaties en uitwisselingen — waren daardoor tegelijk instrumenten van culturele toenadering en van de bredere Spaanse buitenlandse cultuurpolitiek.
Alfredo Sánchez Bella Op voordracht van de minister van Buitenlandse Zaken werd Alfredo Sánchez Bella bij decreet van 4 november 1948 benoemd tot directeur van het Instituto de Cultura Hispánica. Het benoemingsbesluit werd op 7 november in het Boletín Oficial del Estado gepubliceerd.Decreto de 4 de noviembre de 1948 por el que se nombra Director del Instituto de Cultura Hispánica a don Alfredo Sánchez Bella, Boletín Oficial del Estado, nr. 312, 7 november 1948, p. 5110. Sánchez Bella volgde Ruiz-Giménez op en speelde tijdens zijn directeurschap een belangrijke rol bij de verdere ontwikkeling van de politiek-culturele activiteiten van het instituut.
Zijn werkzaamheden beperkten zich niet tot de betrekkingen met Ibero-Amerika. Tijdens zijn directeurschap was Sánchez Bella tevens een van de belangrijkste promotors van het in 1952 gevormde Centre Européen de Documentation et d'Information (CEDI), een internationaal netwerk waarin voornamelijk christelijk-conservatieve personen en organisaties uit verschillende West-Europese landen contacten onderhielden.Antonio Cañellas Mas, “La sección francesa del CEDI: aportaciones a un proyecto europeo (1952-1964)”, Hispania. Revista Española de Historia, jrg. 76, nr. 254 (2016), pp. 819–846, DOI:10.3989/hispania.2016.023. De betrokkenheid van Sánchez Bella bij CEDI viel daarmee samen met zijn functie als directeur van het ICH, maar CEDI was een afzonderlijke organisatie.
Hervorming en institutionele opvolging Tijdens de Spaanse democratische overgang veranderden zowel de naam als de doelstellingen van de instelling. Bij Koninklijk Besluit 2305/1977 van 27 augustus werd het Instituto de Cultura Hispánica omgedoopt tot het Centro Iberoamericano de Cooperación (CIC). Het bleef daarbij een autonoom overheidsorgaan onder het ministerie van Buitenlandse Zaken. In het besluit werd de nadruk gelegd op samenwerking met Ibero-Amerikaanse landen op cultureel en wetenschappelijk gebied, maar ook op economische, technologische en industriële samenwerking.
In 1979 volgde een nieuwe reorganisatie en werd het CIC het Instituto de Cooperación Iberoamericana (ICI). De wettelijke doelstelling werd toen omschreven als het bevorderen en coördineren van de Spaanse samenwerking met Ibero-Amerika op cultureel, economisch en wetenschappelijk-technisch terrein. De naamswijzigingen weerspiegelden daarmee een verschuiving van de terminologie van Hispanidad en culturele verbondenheid naar het begrip internationale samenwerking.
Bij Koninklijk Besluit 1527/1988 van 11 november werden het ICI en het Instituto Hispano-Árabe de Cultura samengevoegd tot de Agencia Española de Cooperación Internacional (AECI), een autonoom orgaan van de Spaanse staat onder het ministerie van Buitenlandse Zaken. In 2007 werd de AECI opgevolgd door de Agencia Española de Cooperación Internacional para el Desarrollo (AECID). Het Koninklijk Besluit waarmee de AECID werd ingesteld bepaalde dat de nieuwe instantie de functies, goederen, rechten en verplichtingen van de AECI overnam.Real Decreto 1403/2007, de 26 de octubre, por el que se aprueba el Estatuto de la Agencia Española de Cooperación Internacional para el Desarrollo, Boletín Oficial del Estado, 26 november 2007.
Historiografische duiding Onderzoek naar het ICH benadrukt zowel de concrete culturele en academische werkzaamheden als de plaats ervan in de buitenlandse politiek van het Franco-regime. Cañellas beschrijft het instituut voor de eerste naoorlogse periode als onderdeel van een diplomatieke strategie waarbij het regime via culturele betrekkingen met Ibero-Amerika aansluiting bij de buitenwereld zocht. De officiële Hispanidad bleef daarbij in de eerste jaren nauw verbonden met katholiek traditionalisme en met een door Spanje nagestreefde leidende positie binnen een gedachte Ibero-Amerikaanse gemeenschap.
Onderzoek naar de onderwijs- en uitwisselingsprogramma's laat tegelijkertijd zien dat het instituut gedurende zijn bestaan een omvangrijke praktische infrastructuur ontwikkelde voor cursussen, beurzen, publicaties en contacten tussen Spaanse en Ibero-Amerikaanse academici, professionals en culturele organisaties. Het ICH wordt daardoor zowel bestudeerd binnen de geschiedenis van het francoïsme en de Spaanse culturele diplomatie als binnen de geschiedenis van de betrekkingen tussen Spanje en Latijns-Amerika.
Zie ook
Alfredo Sánchez Bella Centre Européen de Documentation et d'Information Hispanidad
Categorie:Cultuur Categorie:Geschiedenis van Spanje Categorie:Spaans