Nieuwe Amstelstraat 68-72 / Waterlooplein 337 te Amsterdam is een gebouw op de hoek van de Nieuwe Amstelstraat en het Waterlooplein in Amsterdam-Centrum.
Achtergrond De Nieuwe Amstelstraat is een eeuwenoude straat, een van de kenmerkende straten in de Amsterdamse Jodenbuurt. De straat had te lijden onder de Holocaust tijdens de Nederland in de Tweede Wereldoorlog toen gebouwen hier onbewoond raakten. Daarna volgden in de jaren Zestig en zeventig de aanleg van de Metro van Amsterdam, waarvoor zowel ruimte onder als boven de grond gevonden moest worden. Een deel van de gevelwanden van de Nieuwe Amstelstraat werden daarvoor opgeofferd.
Tot 1928 Een vroege afbeelding van een gebouw alhier is te zien op de stadsplattegrond van Balthasar Florisz. van Berckenrode uit 1647. Er staat dan al een gebouw dwars op de andere gebouwen die erachter staan. Reinier Nooms legde het gebouw ook vast op een prent uit omstreeks 1650. De bewoners achter de voorvensters keken uit over de Blauwbrug, die door de zijvensters keken zagen Vlooienburg.
Hier stond later een woon/winkelpand op een zogenaamde taartpunt, vaak het gevolg op een kruising in een scherpe hoek. Ander dan elders, denk aan De Punt in De Pijp staat het gebouw hier dwars op dit punt, waardoor er een pleintje ontstond ter plekke van de kruising. Het gebouw kreeg daarbij de vorm van een ongelijkbenige trapezium. Op de begane grond is een bedrijfsruimte te zien met een dubbele toegangsdeur. Daarboven volgen twee woon- of opslagetages. Het gebouw sluit af met een schilddak met dakkapellen. Die dakkapellen hebben de vorm van halsgevels onder frontons. Het pleintje voor de deur heette tot 1890 Muiderplein.
Gebouw na 1928 De Twentsche Bank kocht het gebouw en liet er in 1928 een nieuw gebouw neerzetten onder architectuur van Adolf Daniël Nicolaas van Gendt. Hij ontwierp in die tijden wel meer voor die toen redelijk bekende bank in Amsterdam. Tegelijkertijd had de bank in die jaren een opmerkelijke groei binnen de Joodse klandizie, aldus Centraal blad voor Israëlieten in Nederland Waterlooplein en Nieuwe Amstelstraat liggen in de Amsterdam Jodenbuurt. Het gebouw kreeg daarbij een forse entree op de “punt”; deze valt niet alleen op vanwege de grootte maar ook het gebruik van natuursteen. De stijl wordt omschreven als stoer, mede doordat ze geplaatst is in een portiek met treden. Er is een uitkregende latei, er is een lichtopening met stevig siersmeedwerk en de raampartijen zijn verpakt in granieten stijlen, tussenstijlen en dorpels. De overige wanden zijn opgetrokken in baksteen. Dat natuursteen is ook terug te vinden in de plint waarin tevens vensters voor het souterrain, waarin de bankkluis. Het gebouw werd in de gangbare symmetrie opgebouwd op dezelfde trapeziumvormige plattegrond als het oude. Het front boven de toegang is drie vensterassen breed. Die twee verdiepingen worden benadrukt door de erker (onder een separaat tentdakje), die aan beide zijden van het gebouw uitsteken. Die erkers lopen door tot het puntdak met puntgevel. De beide vleugels aan plein en straat hebben geen symmetrische opzet, Boven de lijsten dan wel uitkragende overstekken aldaar die doorlopen in de erkers zijn dakkapellen zichtbaar, die wel weer symmetrisch ten opzichte van elkaar geplaatst zijn. De toegangen en trappenhuizen tot de woonverdiepingen zijn apart zichtbaar. Dee voorgevel sluit af met een puntgevel, waarin drie kleine vensters en hijsbalk. Het bovenste deel van de puntgevel is opgezet in een afwijkend metselverband.
De redengeving tot gemeentelijk monument (212049) vond met in allerlei eigenschappen. Het gebouw heeft een situationele waarde (op een punt) en daardoor ook beeldbepalend. De monumentomschrijving geeft aan dat het gebouw is opgetrokken in een historiserende en toch hedendaagse stijl. Voorts werd er gewezen op een haast identieke gevel in het gebouw Overtoom 189, een bankfiliaal van dezelfde bank, architect en bouwjaar; het gebouw haalde de 21e eeuw niet.
Gevelversieringen Er zijn diverse gevelversieringen geplaatst: op de foto uit 2011 is rechts boven de woningtoegang het oude huisnummer (32) te zien, daarnaast 68-74 (Amsterdam kent in 2026 geen huisnummer Nieuwe Amstelstraat 74). daarna werd ook de oorspronkelijke huisnummers van de kopse kant geplaatst 101-105, waarvan weer later een 1 wegviel (10-105) ook na 2011 (onbekend wanneer verscheen boven de toegang: de spreuk Pecunia Olet (geld stinkt; een variant op Pecunia non olet; geld stinkt niet). gevelsteen
Gevelsteen Boven de toegang 68-72 is een gevelsteen geplaatst. Amsterdamse Gevelstenen meldt dat deze steen afkomstig is uit het gebouw dat in 1928 gesloopt is, maar vermoedelijk gaat de geschiedenis terug naar een gebouw dat er daarvoor heeft gestaan op Waterlooplein 101 De titel steen dateert van voor 1704 toen het gebouw werd verkocht met als specifieke aanduiding gevelsteen IOSVE (Jozua); de afbeelding zou van later datum zijn. De afbeelding betreft de slag tussen de Joden en de Amorieten. Amsterdamse gevelstenen (geraadpleegd 22 augustus 2026)
Omgeving De omringende buurt onderging in de jaren zeventig en tachtig een uitgebreide sanering, Dat was deels te wijten aan de aanleg van de Metro van Amsterdam, maar ook aan verkrotting in deze buurt. Van de straat verdwenen hele delen uit de gevelwand, zo is er aan de oneven zijn nog maar één gebouw van voor 1980 over.
Afbeeldingen
Categorie:Bouwwerk in Amsterdam-Centrum Categorie:Gemeentelijk monument in Amsterdam