Auspicato Concessum is een encycliek van paus Leo XIII, gedateerd op 17 september 1882 en gewijd aan Franciscus van Assisi. De brief werd gericht aan de patriarchen, primaten, aartsbisschoppen en bisschoppen van de Katholieke Kerk en verscheen naar aanleiding van het zevenhonderdste eeuwfeest van de geboorte van Franciscus.Leo XIII, Auspicato Concessum, encycliek, 17 september 1882, nrs. 1–27, Heilige Stoel.
De encycliek verbindt een religieuze herdenking van Franciscus met een oproep tot navolging van diens evangelische armoede, naastenliefde, eenvoud en vredelievendheid. Een centrale plaats is daarbij ingeruimd voor de franciscaanse Derde Orde, waarvan Leo XIII verwachtte dat zij ook in de negentiende-eeuwse samenleving een morele en sociale functie kon vervullen.
De Italiaanse historicus Andrea Possieri beschouwt Auspicato Concessum als de eerste pauselijke encycliek die specifiek aan de figuur van een heilige werd gewijd. Hij onderscheidt in het document drie nauw met elkaar verbonden thema's: de publieke herinnering aan Franciscus, de maatschappelijke taak die Leo XIII aan de franciscaanse tertiarissen toekende en de voorstelling van Franciscus als een figuur van Italiaanse betekenis.Andrea Possieri, "La riscoperta di san Francesco. L'enciclica di Leone XIII 'Auspicato Concessum' (17 settembre 1882)", Umbria Contemporanea, nr. 4 (2025). Andere onderzoekers plaatsen de encycliek mede in de vroege ontwikkeling van het sociaal-katholieke denken van Leo XIII en in diens reactie op armoede, sociale tegenstellingen en de opkomst van het socialisme.Begoña Pérez Calle en José Luis Malo Guillén, "León XIII y los terciarios franciscanos: una condena del pauperismo en los inicios del catolicismo social", Iberian Journal of the History of Economic Thought, 5(1) (2018), p. 45–56, doi:10.5209/IJHE.60280.J. Casey Hammond, "A Risorgimento Influence on the Modern European Image of St Francis of Assisi", in: D'Maris Coffman, Harold James en Nicholas DiLiberto (red.), People, Nations and Traditions in a Comparative Frame: Thinking about the Past with Jonathan Steinberg, Anthem Press, 2021, p. 179–186.
Historische context Leo XIII, geboren als Gioacchino Pecci, was vóór zijn verkiezing tot paus lange tijd bisschop van Perugia. Volgens historicus J. Casey Hammond droeg Pecci's langdurige verblijf in Umbrië bij aan zijn belangstelling voor Franciscus en de franciscaanse spiritualiteit. Leo vermeldt in Auspicato Concessum bovendien zelf zijn bijzondere verering voor Franciscus en zijn verbondenheid met de franciscaanse familie. De encycliek moet mede tegen deze persoonlijke en regionale achtergrond worden gelezen.
De directe aanleiding was de herdenking in 1882 van de zevenhonderdste geboortedag van Franciscus. Possieri plaatst het pauselijke document binnen een bredere negentiende-eeuwse herontdekking van Franciscus als religieuze, culturele en publieke figuur. Hij wijst er tevens op dat voor het eigenlijke ontstaans- en redactieproces van de encycliek vooralsnog geen specifieke archiefdocumentatie is aangetroffen, waardoor de voorgeschiedenis vooral uit de bredere ontwikkeling van de herdenkingen tussen 1877 en 1882 moet worden gereconstrueerd.
De encycliek verscheen ook tegen de achtergrond van de sociale kwestie van de negentiende eeuw. Industrialisering, armoede onder delen van de bevolking, sociale conflicten en de groei van socialistische bewegingen vormden belangrijke vraagstukken waarop ook katholieke denkers en kerkelijke leiders reageerden. Pérez Calle en Malo Guillén plaatsen Leo's belangstelling voor de franciscaanse Derde Orde in deze context van pauperisme en de wordingsgeschiedenis van het sociaal-katholicisme. Hammond benadrukt eveneens dat Leo in de franciscaanse spiritualiteit een middel zag om sociale vijandschap en revolutionaire spanningen tegen te gaan.
Opbouw en inhoud
Adressering en karakter Auspicato Concessum is formeel gericht aan de katholieke patriarchen, primaten, aartsbisschoppen en bisschoppen. Het document heeft zowel een herdenkings- als een aansporend karakter. Leo XIII begint met het jubileumjaar, behandelt vervolgens Franciscus als voorbeeld van christelijke levensheiliging, bespreekt de franciscaanse orden en besteedt daarna uitvoerig aandacht aan de Derde Orde en haar vermeende maatschappelijke betekenis. In het laatste gedeelte past hij de franciscaanse idealen toe op problemen die hij in zijn eigen tijd waarnam.
Franciscus als navolger van Christus De theologische argumentatie van de encycliek is christocentrisch. Leo opent zijn beschouwing over maatschappelijke en morele vernieuwing met de overtuiging dat het heil uiteindelijk in Jezus Christus gevonden wordt en verwijst daarbij naar Handelingen 4:12. Franciscus wordt vervolgens voorgesteld als iemand die door een radicale navolging van Christus een antwoord gaf op de religieuze en morele problemen van zijn tijd.
Voor het ideaal van evangelische armoede verwijst Leo onder meer naar Matteüs 10:9–10 en 19:21. Hij benadrukt Franciscus' afstand van bezit, zijn zorg voor armen en noodlijdenden en zijn gerichtheid op het kruis van Christus. De encycliek bevat daarbij elementen van de traditionele katholieke hagiografie rond Franciscus. Zo worden ook zijn visioenen en de stigmata binnen het religieuze betoog voorgesteld als tekenen van zijn bijzondere gelijkvormigheid aan Christus.
De beschrijving van Franciscus dient niet uitsluitend ter herdenking. Leo gebruikt zijn levensverhaal normatief: de deugden die hij aan Franciscus toeschrijft, moeten volgens de encycliek in aangepaste vorm opnieuw worden beoefend door negentiende-eeuwse katholieken.
De Derde Orde Een groot deel van Auspicato Concessum is gewijd aan de franciscaanse Derde Orde voor leken. In de voorstelling van Leo maakte deze vorm van franciscaans leven het mogelijk dat mannen en vrouwen uit verschillende maatschappelijke standen de franciscaanse geest volgden zonder hun gezin of maatschappelijke verplichtingen te verlaten.
De paus legt de nadruk op gedragsregels die volgens hem niet alleen persoonlijke vroomheid, maar ook de samenleving ten goede kwamen. Hij noemt onder andere soberheid, gehoorzaamheid, rechtvaardigheid, vredelievendheid en het vermijden van buitensporige luxe en onderlinge vijandschap. Daarmee krijgt de Derde Orde in de encycliek een uitgesproken sociale betekenis.
Pérez Calle en Malo Guillén interpreteren deze nadruk op de tertiarissen in het kader van Leo's reactie op het negentiende-eeuwse armoedeprobleem. Zij wijzen erop dat de paus franciscaanse morele denkbeelden verbond met zijn benadering van de sociale kwestie. Hammond ziet in de oproep tot toetreding tot de Derde Orde eveneens een poging om mensen uit verschillende maatschappelijke groepen door een gedeelde religieuze ethiek met elkaar te verbinden.
Rijkdom, armoede en sociale conflicten Leo vergelijkt in de encycliek de maatschappelijke problemen van zijn eigen tijd met de toestand die hij aan het begin van de franciscaanse beweging situeert. In zijn diagnose van de negentiende eeuw noemt hij onder meer materialisme, luxe, een vermindering van de christelijke naastenliefde, sociale vijandschap, revolutionaire bewegingen en het socialisme.
Zijn antwoord is in Auspicato Concessum hoofdzakelijk religieus en moreel. Materieel bezit wordt ondergeschikt gemaakt aan het eeuwige heil, terwijl armoede volgens Leo op zichzelf geen aantasting van de menselijke waardigheid vormt. Aan welgestelden schrijft hij de plicht tot barmhartigheid en vrijgevigheid toe; van armen verwacht hij onder meer geduld, arbeid en een christelijke houding tegenover hun omstandigheden. De sociale harmonie moet volgens deze benadering vooral worden bevorderd door deugdzaamheid, wederzijdse plichten en christelijke naastenliefde.
In de geschiedschrijving is deze benadering in verband gebracht met de ontwikkeling van het katholieke sociale denken vóór Rerum Novarum (1891). Pérez Calle en Malo Guillén beschouwen de franciscaanse thematiek van Leo XIII als een onderdeel van de katholieke reactie op pauperisme in de beginfase van het moderne sociaal-katholicisme. Hammond wijst daarnaast op Leo's verwachting dat de Derde Orde revolutionaire impulsen en vijandschap tussen maatschappelijke groepen zou kunnen temperen.
Franciscus en Italië Naast de religieuze en sociale betekenis benadrukt de encycliek Franciscus' plaats in de geschiedenis en cultuur van Italië. Leo noemt zijn invloed op religie, kunsten en letteren en verbindt hem onder meer met de culturele wereld waarin figuren als Dante Alighieri, Cimabue en Giotto werkzaam waren.
Deze passages krijgen bijzondere betekenis tegen de achtergrond van de negentiende-eeuwse Italiaanse natievorming. Possieri rekent de voorstelling van de italianità, de Italiaanse identiteit van Franciscus, tot de drie centrale dimensies van de encycliek. Daarmee presenteerde Leo Franciscus niet alleen als een katholieke heilige, maar ook als een figuur met een bredere plaats in het Italiaanse historische en culturele geheugen.
Theologische en sociaal-filosofische lijnen
Christus, Schrift en navolging De voornaamste theologische basis van Auspicato Concessum is de navolging van Christus. De encycliek redeneert vanuit een heilsperspectief waarin Christus de uiteindelijke bron van verlossing is en Franciscus betekenis krijgt doordat zijn leven als een radicale imitatie van Christus wordt voorgesteld. De aangehaalde passages uit het Matteüsevangelie functioneren daarbij als bijbelse grondslag voor armoede en afstand van bezit.
Naast de Schrift maakt de encycliek gebruik van de kerkelijke herinnering aan Franciscus en van traditionele elementen uit zijn heiligenleven. Het document is daardoor niet alleen doctrinair of sociaal van karakter, maar gebruikt ook hagiografische voorbeelden om moreel gedrag te stimuleren.
Mensbeeld en ethiek Het mensbeeld van de encycliek wordt bepaald door de verhouding tussen tijdelijke goederen en de eeuwige bestemming van de mens. Bezit, status en rijkdom hebben in deze visie geen hoogste waarde. Morele deugden als zelfbeheersing, naastenliefde, rechtvaardigheid en vrede moeten het individuele en maatschappelijke handelen ordenen.
De filosofische component van de tekst is daarmee hoofdzakelijk sociaal-ethisch. Auspicato Concessum bevat geen afzonderlijke uiteenzetting over metafysica of kennistheorie en behandelt ook de verhouding tussen geloof en rede niet systematisch. De nadruk ligt op een christelijke deugdethiek en op de veronderstelling dat de morele vorming van personen gevolgen heeft voor de ordening van de samenleving.
Pérez Calle en Malo Guillén leggen in hun analyse vooral de relatie tussen deze franciscaanse moraal, het armoedevraagstuk en het ontstaan van het sociaal-katholieke denken. De tekst kan daardoor worden gelezen als een fase in Leo's zoektocht naar een katholiek antwoord op moderne sociale conflicten, zonder dat de encycliek zelf een volledig sociaal-economisch programma formuleert.
Maatschappelijke orde In de maatschappijvisie van de encycliek staan broederschap, sociale vrede en wederzijdse morele verplichtingen centraal. Leo wijst klassenstrijd en revolutionaire verandering af en verwacht meer van religieuze en morele vernieuwing. De Derde Orde krijgt in dat verband betekenis als een vereniging waarin mensen uit uiteenlopende maatschappelijke groepen volgens dezelfde christelijke regels zouden kunnen leven.
De nadruk ligt hierdoor minder op verandering van maatschappelijke instituties dan op verandering van gedrag en onderlinge verhoudingen. Deze benadering vormt een belangrijk verschil in accent met de uitgebreidere behandeling van arbeids- en eigendomsvraagstukken die Leo later in Rerum Novarum zou geven.
Doorwerking en receptie