Van der Lisse is de naam van een historisch Nederlands geslacht van Zeeuwse oorsprong. De naam verwijst naar Emelisse, een middeleeuws dorp en ambachtsheerlijkheid op Noord-Beveland die in bronnen ook als De Lisse werd aangeduid. Vanaf het einde van de dertiende eeuw worden naamdragers vermeld als leenmannen en ambachtsheren op Noord-Beveland. In de vijftiende en zestiende eeuw behoorden leden van het geslacht tot de Zeeuwse adel en vervulden zij bestuurlijke functies als dijkgraaf, schepen en burgemeester in onder meer Zierikzee en Middelburg.

Een later in Den Haag gevestigde naamdragende tak bracht de kunstschilder en bestuurder Dirck van der Lisse (1607–1669) voort. Hij was medeoprichter van de Confrerie Pictura en herhaaldelijk burgemeester van Den Haag. Via zijn dochter Angela raakte de familie verbonden met het geslacht Orizandt. Brabants Historisch Informatie Centrum, toegang 19, Raad van Brabant, inventarisnummer 788.1925.

Geschiedenis Oorsprong op Noord-Beveland thumb|right|upright=1.05|Emelisse op een Scheldekaart van omstreeks 1500. De familienaam Van der Lisse is aan deze nederzetting op Noord-Beveland ontleend

Emelisse lag in het noordelijke deel van het oude Noord-Beveland en was zowel een parochie als een ambachtsheerlijkheid. Door de Sint-Felixvloed van 1530 en een nieuwe stormvloed in 1532 ging het dorp verloren. De verbinding tussen de plaats- en familienaam blijkt onder meer uit de aanduiding van een dertiende-eeuwse Willem als zowel Willem van Emelisse als Willem van der Lisse. In een akte uit 1277 werden diens zoons Pieter, Dankert, Hendrik en Jan genoemd als pachters van tienden in Emelisse. Pieter van der Lisse behoorde in 1290 tot de 67 gezworenen die betrokken waren bij een scheidsrechterlijke uitspraak van graaf Floris V over Zeeland Bewestenschelde.

De precieze onderlinge verwantschap van de oudste naamdragers is niet in alle gevallen met eigentijdse akten vast te stellen. Gepubliceerde reconstructies voeren de familie verder terug tot dertiende-eeuwse naamdragers Van Emelisse, maar bevatten bij de vroegste generaties meerdere als waarschijnlijk of mogelijk aangeduide aansluitingen. De vanaf 1277 in oorkonden voorkomende familieleden vormen daarom een veiliger beginpunt voor een encyclopedische beschrijving.

In de veertiende en vijftiende eeuw bezaten verschillende Van der Lisses ambachtsporties, tienden en andere rechten in Emelisse, Welle, Wissenkerke, Geersdijk en omliggende ambachten. Zij behoorden tot de lagere en middengroepen van de Zeeuwse adel, wier positie vooral op ambachtsheerlijke rechten berustte. Volgens historicus Arie van Steensel oefende de familie tussen 1505 en 1540 gedurende in totaal twintig jaar het dijkgraafschap van het Middendeel van Noord-Beveland uit. Anthonis Bettesz. van der Lisse, dijkgraaf van 1529 tot 1540, werd in 1535 onder de edelen van Zeeland gerekend.

Zierikzee en Middelburg Nog vóór het verloren gaan van oud Noord-Beveland hadden naamdragers zich in de Zeeuwse steden gevestigd. Cornelis Jacob Wissesz. van der Lisse werd in 1501 als uit Noord-Beveland afkomstige poorter van Zierikzee ingeschreven en in 1504 tot dijkgraaf van het Poortambacht benoemd. Yeman Gillis Wissesz. van der Lisse was tussen 1510 en 1517 schepen en in 1525 burgemeester van Zierikzee. Zijn zoons en kleinzoons behoorden gedurende een groot deel van de zestiende eeuw tot het stadsbestuur.

Tot deze Zierikzeese bestuurders behoorden mr. Iman Claas Imansz. van der Lisse (overleden 1579), die onder meer schepen, burgemeester, pensionaris en auditeur van de rekeningen van Zeeland was, en Adriaan Lieven Imansz. van der Lisse (overleden 1580), burgemeester en van 1577 tot 1580 opperdijkgraaf van Schouwen. Adriaans zoon Jan Adriaanse van der Lisse (1554–1602) was eveneens burgemeester, thesaurier en heemraad. Diens enige bekende zoon overleed jong, waarna deze tak in mannelijke lijn eindigde.

Een andere tak was in Middelburg gevestigd. Lenart Wissez. van der Lisse, ambachtsheer op Noord-Beveland en in 1535 onder de Zeeuwse edelen vermeld, was in 1544–1545 burgemeester van Middelburg. Zijn zoon Jacob wordt in 1570 als schepen van die stad genoemd.

Naamvoortzetting en Haagse tak De overgang naar de later in Den Haag aangetroffen naamdragende tak verliep niet uitsluitend in mannelijke lijn. Catelijne Cornelis Jacob Wissesdr. van der Lisse, dochter van de Zierikzeese dijkgraaf Cornelis Jacob Wissesz., was gehuwd met de tinnegieter Jeronimus Claes Cornelisz. In een akte uit 1545 werd zij als zijn weduwe met vier minderjarige kinderen vermeld; deze kinderen gingen de naam Van der Lisse voeren.

Abraham Claesz. van der Lisse (omstreeks 1575–1635) woonde in Den Haag en huwde met Dirckie Dircxdr. van Swieten. Hun zoon Dirck van der Lisse werd daar in 1607 geboren. Hij ging omstreeks 1625 naar Utrecht en werd leerling van Cornelis van Poelenburch. In 1635 werkte hij mee aan een reeks schilderingen voor Huis Honselaarsdijk. Na zijn terugkeer in Den Haag werd hij lid en deken van het Sint-Lucasgilde en was hij in 1656 een van de oprichters van de Confrerie Pictura. Vanaf 1654 vervulde hij stedelijke bestuursfuncties; tussen 1659 en zijn overlijden in 1669 was hij herhaaldelijk burgemeester.

thumb|right|upright=1.05|Slapende nimf van Dirck van der Lisse, de bekendste telg van de Haagse tak Dirck huwde in 1639 met Anna Petronella van der Houve, vrouwe van Campen, Geersdijk en Wissenkerke, en in 1648 met Maria Both van der Eem. Uit het eerste huwelijk bereikten de dochters Petronella en Angela de volwassen leeftijd; uit het tweede huwelijk gold dit voor dochter Eleonora. Zijn zoons overleden op jonge leeftijd, zodat zijn gezin de naam niet in de mannelijke lijn voortzette. Angela van der Lisse (1645–1706) huwde in 1666 met mr. Jan Orizandt, later schout en dijkgraaf van Willemstad. Via hun nakomelingen werd de familie verbonden met onder meer de geslachten Van Steelant, Van den Santheuvel en Van Oosterzee.

Familiewapen Voor de Zierikzeese tak is een wapen gedocumenteerd op zegels van Yeman Gillis Wissesz. en zijn zoon Lieven. Het schild was van zilver en toonde een blauwe degen met rood gevest tussen twee rode gespen; in een rood schildhoofd stonden drie schuin geplaatste zilveren vissen. Of alle latere naamdragende takken hetzelfde wapen voerden, is niet vastgesteld.

Genealogisch overzicht

Onderstaand overzicht bevat twee representatieve, in de geraadpleegde genealogie gedocumenteerde lijnen. De talrijke zijtakken en de deels hypothetische oudste generaties zijn weggelaten. Wanneer geen geboorte- of overlijdensjaar bekend is, zijn waar mogelijk de jaren vermeld waarin de betreffende persoon in de bronnen voorkomt.

Yeman Gillis Wissesz. van der Lisse (vermeld 1477–1528), schepen en burgemeester van Zierikzee Claas Iman Gillisz. van der Lisse (overleden omstreeks 1524), raad en thesaurier van Zierikzee mr. Iman Claas Imansz. van der Lisse (overleden 1579), schepen, burgemeester en pensionaris van Zierikzee Lieven Iman Gillisz. van der Lisse (1487–1554), schepen en burgemeester van Zierikzee Adriaan Lieven Imansz. van der Lisse (overleden 1580), burgemeester van Zierikzee en opperdijkgraaf van Schouwen; huwde Maria Boeije Jan Adriaanse van der Lisse (1554–1602), burgemeester, thesaurier en heemraad; huwde Digna van Gelre

Cornelis Jacob Wissesz. van der Lisse (vermeld 1501–1529), dijkgraaf van het Poortambacht van Zierikzee Catelijne Cornelis Jacob Wissesdr. van der Lisse (vermeld 1545); huwde Jeronimus Claes Cornelisz. (overleden vóór 1 december 1545), tinnegieter Claes van der Lisse Abraham Claesz. van der Lisse (omstreeks 1575–1635); huwde Dirckie van Swieten Dirck van der Lisse (1607–1669), kunstschilder, schepen en burgemeester van Den Haag; huwde eerst Anna Petronella van der Houve en daarna Maria Both van der Eem Angela van der Lisse (1645–1706), vrouwe van Campen, Geersdijk en Wissenkerke; huwde mr. Jan Orizandt, schout en dijkgraaf van Willemstad

Literatuur

N.L. van Dinther, Genealogie oudste generaties van der Lisse, 2017. Arie van Steensel, Edelen in Zeeland. Macht, rijkdom en status in een laatmiddeleeuwse samenleving, Hilversum, 2010. P.D. de Vos, De vroedschap van Zierikzee van de tweede helft der 16de eeuw tot 1795, Middelburg, 1931.

Externe links

Genealogie oudste generaties Van der Lisse RKD-profiel van Dirck van der Lisse

Categorie:Nederlands adellijk geslacht Categorie:Nederlands patriciërsgeslacht Categorie:Geschiedenis van Zeeland Categorie:Noord-Beveland