Samuel Birley Rowbotham (Stockport, 1816 – Londen, 23 december 1884), vooral bekend onder het pseudoniem Parallax, was een Engels schrijver, uitvinder en publiek spreker. Hij speelde een centrale rol in de negentiende-eeuwse publieke herleving van de opvatting dat de aarde plat is. Rowbotham noemde zijn benadering de zetetische astronomie en verdedigde zijn ideeën vanaf de jaren 1840 in brochures, boeken, lezingen en openbare debatten.
Zijn bekendste werk was Zetetic Astronomy: Earth Not a Globe, waarvan in 1849 een korte voorloper verscheen en dat in 1865 in boekvorm werd uitgegeven. Rowbothams conclusies waren in strijd met de reeds gevestigde astronomische en geodetische kennis over de vorm van de aarde. Zijn betekenis ligt vooral in de geschiedenis van de negentiende-eeuwse pseudowetenschappelijke en religieus gemotiveerde kritiek op de professionele wetenschap en in zijn invloed op latere platte-aarde-aanhangers.
Leven en werk
Owenitische periode en experimenten in de Fens Rowbotham werd in 1816 geboren in Stockport. Over zijn jeugd is in de moderne secundaire literatuur weinig met zekerheid gedocumenteerd. Historica Christine Garwood vermeldt dat hij tegen het einde van de jaren 1830 betrokken was bij het beheer van een radicale socialistische gemeenschap in de Cambridgeshire Fens, die verbonden was met de beweging rond de sociaal hervormer Robert Owen.
In die vlakke omgeving begon Rowbotham waarnemingen te verrichten aan de Old Bedford River, een lang en vrijwel recht afwateringskanaal. Hij gebruikte een traject van ongeveer zes mijl om te onderzoeken of het wateroppervlak volgens hem een waarneembare kromming vertoonde. Uit zijn waarnemingen meende hij te kunnen afleiden dat het wateroppervlak vlak was en dat de aarde daarom geen bol kon zijn. Die gevolgtrekking werd de experimentele basis die hij later voor zijn zetetische astronomie aanvoerde.
Parallax en de zetetische astronomie Rowbotham publiceerde en trad op onder het pseudoniem Parallax. Zijn eerste bekende openbare optreden over zijn kosmologische denkbeelden vond volgens Garwood begin 1849 plaats in het Mechanics' Institute in Trowbridge. Later dat jaar verschenen twee brochures. De eerste, Zetetic Astronomy: A Description of Several Experiments which Prove that the Surface of the Sea is a Perfect Plane, and that the Earth is not a Globe, behandelde zijn experimenten. In een tweede brochure, The Inconsistency of Modern Astronomy and its Opposition to the Scriptures!!, verbond hij zijn verwerping van de gangbare astronomie uitdrukkelijk met een bijbelse argumentatie.
In de jaren 1850 bouwde Rowbotham een loopbaan op als rondreizend spreker. Hij gaf lezingen in onder meer mechanics' institutes en andere publieke zalen en nodigde tegenstanders uit om zijn beweringen tijdens openbare discussies te weerleggen. Garwood beschrijft deze lezingen als een belangrijk middel waarmee Rowbotham zijn ideeën buiten gespecialiseerde wetenschappelijke kringen bekendmaakte.
Earth Not a Globe In 1865 bracht Rowbotham zijn argumenten uitgebreider bijeen in Zetetic Astronomy: Earth Not a Globe! An Experimental Inquiry into the True Figure of the Earth. Het boek telde ruim tweehonderd pagina's en werkte zijn eerdere experimenten, kosmologische model en kritiek op de gangbare astronomie verder uit. Een herziene en uitgebreide tweede editie verscheen in 1873; in 1881 volgde een derde editie.
Rowbothams model stelde de aarde voor als een onbeweeglijke, vlakke schijf met de noordpool in het midden. De zuidelijke grens vormde volgens hem een uitgestrekt ijsgebied. Ook verwierp hij het gangbare model van de afstanden en bewegingen van de zon, maan en sterren en plaatste hij deze hemellichamen veel dichter bij het aardoppervlak.
Het woord zetetic gebruikte Rowbotham voor een methode waarin, naar zijn eigen voorstelling, onderzoek door waarneming en experiment aan theorievorming vooraf moest gaan. In de derde editie van zijn boek stelde hij de zetetische methode tegenover wat hij als een theoretische, op vooronderstellingen gebaseerde werkwijze beschouwde. Garwood plaatst dit taalgebruik in een bredere negentiende-eeuwse traditie van radicale vrijdenkers die zich beriepen op empirisme en inductie, terwijl Rowbotham deze argumentatiewijze gebruikte om gevestigde wetenschappelijke theorieën te bestrijden.
Andere activiteiten Rowbotham hield zich naast zijn astronomische campagne bezig met onderwerpen als gezondheid, voeding en levensduur. In maart 1873 begon hij het maandblad Earth Life. Garwood vermeldt dat hij onder de naam „Dr. Birley” een praktijk voerde en een fosforhoudend patentmiddel verkocht. De beschikbare secundaire bron vormt geen voldoende basis om hem op grond daarvan zonder nadere kwalificatie als regulier arts te beschrijven.
Overlijden Rowbotham bleef tot in de jaren 1880 publiceren en zijn opvattingen verdedigen. Hij overleed op 23 december 1884 in Londen.The Times, „Deaths”, nr. 31330, 30 december 1884, p. 1. Volgens Garwood stierf hij op 68-jarige leeftijd in zijn woning Welney House in Noord-Londen aan een hersenbloeding.
Receptie en invloed Rowbothams optreden vond plaats in een periode waarin de bolvorm van de aarde binnen de astronomie en geodesie reeds lang geen open wetenschappelijke kwestie meer was. Zijn historische invloed kwam daarom niet voort uit een verandering van de wetenschappelijke consensus, maar uit zijn vermogen om buiten de professionele wetenschap een publiek voor zijn alternatieve kosmologie te vormen.
Een van de personen die door Rowbothams ideeën werd beïnvloed was John Hampden. Hampden verdedigde eveneens een platte aarde en raakte in 1870 betrokken bij een bekende weddenschap met natuuronderzoeker Alfred Russel Wallace. Wallace voerde daarbij een proef uit op de Old Bedford River waarbij rekening werd gehouden met de geometrie van de waarneming en atmosferische refractie. De uitkomst was verenigbaar met de kromming van de aarde, maar het geschil leidde tot een langdurige publieke controverse. Rowbotham was zelf niet de tegenpartij van Wallace in deze weddenschap.
In de geschiedschrijving over de moderne platte-aardebeweging geldt Rowbotham als een van de belangrijkste, en in Garwoods formulering als de centrale figuur van de „moderne publieke herleving” van het platte-aarde-idee in het negentiende-eeuwse Groot-Brittannië. Zijn boeken, lezingen en methode vormden een belangrijk referentiepunt voor latere Britse verdedigers van een platte aarde.
Publicaties (selectie)
Zetetic Astronomy: A Description of Several Experiments which Prove that the Surface of the Sea is a Perfect Plane, and that the Earth is not a Globe (1849). The Inconsistency of Modern Astronomy and its Opposition to the Scriptures!! (1849). Zetetic Astronomy: Earth Not a Globe! An Experimental Inquiry into the True Figure of the Earth (1865; herziene en uitgebreide edities in 1873 en 1881). Zetetic Philosophy: Patriarchal Longevity: Its Reality, Practicability and Attainment (1867). Experimental Proofs that the Surface of Standing Water is not Convex, but Horizontal (1870). Patriarchal Longevity Reattainable (1883).
Literatuur
Zie ook Complottheorie Klaas Dijkstra, een 20e-eeuwse Nederlandse aanhanger van het platte-aarde-idee Empirisch bewijs voor de bolvorm van de Aarde Platte Aarde Theorie van de holle Aarde
Categorie:Engels schrijver