De gevangenis Saint-Michel (Frans: prison Saint-Michel) is een voormalige gevangenis in de Franse stad Toulouse. Het complex werd in de tweede helft van de negentiende eeuw gebouwd, in 1872 als gevangenis in gebruik genomen en sloot definitief in 2009.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog speelde Saint-Michel een rol bij de repressie door achtereenvolgens Vichy-Frankrijk en de Duitse bezettingsmacht. Onder anderen verzetsmensen, Joden, politieke gevangenen en Nederlandse Engelandvaarders werden er opgesloten. Het voormalige poort- en administratiecomplex, het Castelet, kreeg na de sluiting een functie als cultureel en herinneringscentrum.
Bouw en inrichting De gevangenis werd tussen 1854 en 1867 gebouwd naar een ontwerp van de architect Jacques-Jean Esquié. De opzet is gebaseerd op een stervormig gevangenismodel waarbij vijf vleugels vanuit een centrale rotonde uitwaaieren. Vanuit het centrale gedeelte konden de verschillende galerijen worden overzien. De architectuur vertoont daarmee kenmerken van het gevangenisconcept dat onder invloed van de ideeën van Jeremy Bentham in de negentiende eeuw werd toegepast.
Het gebouw was oorspronkelijk bedoeld voor ongeveer vierhonderd mannelijke gedetineerden. Tijdens de bouw werd tevens een afzonderlijke vrouwenafdeling voorzien. Na de Frans-Duitse Oorlog werd het nog niet geopende complex tijdelijk als militair ziekenhuis gebruikt. In maart 1872 werden de eerste gevangenen vanuit oudere gevangenissen in Toulouse naar Saint-Michel overgebracht.
thumb|upright|260px|Galerijen en cellen in de voormalige mannenafdeling.
Aan de straatzijde bevindt zich het Castelet, een bakstenen poortcomplex met twee van kantelen voorziene torens, administratieve ruimten en een binnenplaats. De architectuur bevat verwijzingen naar middeleeuwse vestingbouw en moest het complex een monumentaal en afschrikwekkend aanzien geven.
Vanaf 1913 vonden openbare terechtstellingen voor de gevangenis plaats. Op 10 maart 1923 werden twee veroordeelden voor het gebouw met de guillotine geëxecuteerd. Dit waren de laatste openbare executies in Toulouse.
thumb|260px|Luchtbeeld van de voormalige gevangenis Saint-Michel, met de stervormige opzet rond de centrale rotonde.
Tweede Wereldoorlog Vanaf 1940 werd de gevangenis door het Vichyregime gebruikt voor de opsluiting van onder anderen communisten, politieke tegenstanders, buitenlanders en Joden. Nadat Duitse troepen in november 1942 bij Operatie Anton ook het tot dan toe onbezette deel van Frankrijk bezetten, kreeg Saint-Michel een belangrijke plaats binnen de repressie in Toulouse. Verzetsstrijders werden er opgesloten, verhoord en mishandeld; gevangenen konden vanuit Saint-Michel worden gedeporteerd of geëxecuteerd.
thumb|upright|260px|Gedenkplaat voor Marcel Langer bij het naar hem genoemde metrostation in Toulouse.
Op 23 juli 1943 werd de Pools-Joodse verzetsleider Marcel Langer, leider van een gewapende communistische verzetsgroep in Toulouse, op de binnenplaats van Saint-Michel met de guillotine terechtgesteld. Hij was door een bijzondere rechtbank van het Vichyregime ter dood veroordeeld.
Ook Nederlandse Engelandvaarders kwamen in Saint-Michel terecht. Een aantal Nederlanders probeerde in 1944 via Frankrijk en de Pyreneeën het neutrale Spanje te bereiken om van daaruit verder naar Engeland te reizen. Nadat een groep bij de Frans-Spaanse grens door Duitse troepen was onderschept, werden onder anderen Ajaan Hijmans, Jan Pieter de Veer, Vic Lemmens en Han Langeler naar Saint-Michel gebracht. Lemmens en Langeler wisten na enkele weken te ontsnappen door uit een rijdende vrachtwagen te springen.
In de zomer van 1944 werd ook de Franse schrijver en verzetsman André Malraux in Saint-Michel vastgehouden. Toen Duitse troepen Toulouse in augustus 1944 verlieten en de stad werd bevrijd, kwamen de gevangenen vrij. In de laatste dagen van de bezetting werden tientallen gevangenen uit Saint-Michel weggevoerd; 54 van hen werden in het bos bij Buzet-sur-Tarn doodgeschoten en verbrand.
Na de bevrijding werd de gevangenis opnieuw in gebruik genomen. Er werden toen onder meer personen opgesloten die van collaboratie met de bezetter werden verdacht.
Na de oorlog en sluiting Na de oorlog bleef Saint-Michel als gevangenis functioneren. De gebouwen raakten gaandeweg verouderd en de instelling kampte met overbevolking. Uiteindelijk werd besloten een nieuw gevangeniscomplex buiten Toulouse te bouwen.
In januari 2003 werden de meeste gevangenen overgebracht naar de nieuwe gevangenis in Seysses. Een gedeelte van Saint-Michel bleef daarna nog enkele jaren in gebruik voor gedetineerden die onder een regime van beperkte vrijheid vielen en er onder meer de nacht doorbrachten. In oktober 2009 vertrokken de laatste dertig gedetineerden en werd de gevangenis definitief gesloten.
Bescherming en herbestemming Na de sluiting ontstond discussie over de toekomst van het complex. Buurtbewoners, erfgoedorganisaties en organisaties van voormalige verzetsstrijders zetten zich in voor het behoud van delen van de gevangenis.
Op 25 februari 2011 werden het Castelet, de aangrenzende voormalige administratieve gebouwen en de omsloten binnenplaats ingeschreven als monument historique. De monumentenbescherming geldt niet voor het gehele stervormige gevangeniscomplex.
In 2020 werd het gerestaureerde Castelet voor het publiek geopend als cultureel en herinneringscentrum. De permanente presentatie behandelt de architectuur van Saint-Michel, het dagelijkse gevangenisleven en de geschiedenis van de mensen die er gevangen zaten of werkten. Daarbij neemt de periode van de Tweede Wereldoorlog een belangrijke plaats in. Op de binnenplaats worden tevens tijdelijke tentoonstellingen en herdenkingen georganiseerd.
Voor andere delen van het voormalige gevangeniscomplex werden plannen ontwikkeld voor een nieuwe bestemming. In 2024 werd een project bekendgemaakt waarbij delen van de voormalige gevangenis worden opgenomen in een gerechtelijk complex met onder meer rechtbankdiensten en de regionale gevangenisadministratie.
Externe link Le Castelet op de website van de gemeente Toulouse
Categorie:Gevangenis in Frankrijk Categorie:Bouwwerk in Toulouse