miniatuur|Paroles d'un croyant, uitgave met illustratie van Carlos Schwabe (letterlijk: Woorden van een gelovige) is een werk van de Franse priester, schrijver en politiek denker Félicité Robert de Lamennais, uitgegeven in Parijs door Eugène Renduel in 1834. Het boek bestaat uit korte, overwegend profetisch en bijbels gestileerde prozateksten waarin religieuze motieven worden verbonden met beschouwingen over vrijheid, onderdrukking, sociale ongelijkheid en de verhouding tussen politieke en religieuze macht.
Het werk verscheen op 30 april 1834 en kreeg kort na de publicatie een ruime verspreiding in Frankrijk en daarbuiten. Op 25 juni 1834 veroordeelde paus Gregorius XVI het boek in de encycliek Singulari nos. De controverse rond het werk vormde een belangrijke episode in de verwijdering tussen Lamennais en de kerkelijke hiërarchie, die al vóór de publicatie van Paroles d'un croyant was begonnen.
Achtergrond miniatuur|Lamennais Lamennais was in de jaren voorafgaand aan Paroles d'un croyant nauw betrokken bij het Franse liberaal katholicisme. Met onder anderen Henri Lacordaire en Charles de Montalembert werkte hij aan het dagblad L'Avenir, dat tussen 1830 en 1831 onder meer pleitte voor een grotere onafhankelijkheid van de Kerk ten opzichte van de staat en voor verschillende burgerlijke vrijheden. De verhouding tussen Lamennais en Rome verslechterde vervolgens, mede in de context van de encycliek Mirari vos van Gregorius XVI uit 1832.
Lamennais onderwierp zich aanvankelijk aan het pauselijke gezag. Op 12 februari 1833 verklaarde hij volgens historicus Waldemar Gurian echter tevens dat hij voortaan geen priesterlijke functies meer zou uitoefenen. Zijn terugtrekking uit de actieve priesterlijke bediening ging dus vooraf aan de publicatie van Paroles d'un croyant en was niet het gevolg van de pauselijke veroordeling van het boek.
Inhoud Paroles d'un croyant bestaat uit een reeks korte, genummerde stukken die qua taal en beeldspraak dikwijls aan Bijbelse profetie, parabels en apocalyptische literatuur herinneren. De religieuze woordenschat wordt gebruikt om zowel morele als maatschappelijke onderwerpen te behandelen.
Historicus Genís Barnosell onderscheidt in het werk verschillende, gedeeltelijk naast elkaar bestaande lijnen. Enerzijds gebruikt Lamennais traditionele christelijke thema's als zonde, naastenliefde, verlossing en een toekomstige orde van rechtvaardigheid. Anderzijds richt hij zijn kritiek op machthebbers, sociale onderdrukking en delen van de kerkelijke hiërarchie, waarbij politieke en sociale afhankelijkheid in religieuze termen wordt beschreven.
Vrijheid en menselijke verbondenheid behoren tot de terugkerende motieven. De tegenstelling tussen armen en machtigen wordt in verschillende passages voorgesteld als een moreel vraagstuk, terwijl samenwerking en solidariteit worden verbonden met de bevrijding van onderdrukte mensen. Het boek bevat daarmee een uitgesproken sociale kritiek, maar vormt geen systematische economische theorie.
Ook het eigendomsbegrip vraagt om nuancering. Barnosell merkt op dat Lamennais vanaf de derde editie uitdrukkelijk de legitimiteit van eigendom verdedigde en onteigening van de rijken afwees. Dit beperkt de bruikbaarheid van latere kwalificaties van het boek als een uitgewerkt socialistisch programma.
Vorm en stijl Kenmerkend voor Paroles d'un croyant is de combinatie van korte prozastukken met een sterk ritmische, Bijbels aandoende formulering. Visioenen, dialogen, allegorische voorstellingen en beelden van strijd, lijden en verlossing verlenen verschillende hoofdstukken een profetisch of apocalyptisch karakter.
Over mogelijke literaire invloeden op deze vorm is discussie gevoerd. In oudere literatuur werd onder meer aangenomen dat Lamennais voor de ritmische en profetische vorm schatplichtig was aan het werk van de Poolse dichter Adam Mickiewicz, in het bijzonder diens . De Franse literatuurhistoricus Yves Le Hir bestreed in 1948 een eenvoudige afleiding van Paroles d'un croyant uit Mickiewicz' werk en wees erop dat de ontstaansgeschiedenis en het gebruik van Bijbelse stijlelementen complexer waren.
Publicatie en ontvangst miniatuur|Illustratie bij hoofdstuk 14, uitgave uit 1908 De Parijse uitgever Eugène Renduel bracht Paroles d'un croyant op 30 april 1834 op de markt. In een bespreking uit 1929 van Paul Vulliauds studie over het boek beschreef Pierre Debouxhtay de publicatie als een uitzonderlijk breed ontvangen literair, sociaal en religieus verschijnsel. Volgens het door hem besproken bronnenmateriaal werd het werk gelezen in uiteenlopende milieus, waaronder salons, cafés, werkplaatsen en onderwijsinstellingen; ook buiten Frankrijk ontstond belangstelling.
De internationale receptie is onder meer voor Spanje onderzocht. Barnosell beschrijft hoe Paroles d'un croyant snel in het Spaans werd vertaald en door radicale liberale kringen werd gelezen. Elementen uit Lamennais' religieuze en sociale taal konden daar worden verbonden met pleidooien voor vrijheid en kritiek op grote sociale ongelijkheid. De betekenis die lezers aan het boek gaven, verschilde daarbij van de Franse kerkelijke context waarin het oorspronkelijk was verschenen.
Pauselijke veroordeling Nog geen twee maanden na de publicatie reageerde paus Gregorius XVI met de encycliek Singulari nos van 25 juni 1834. Daarin werd Paroles d'un croyant uitdrukkelijk bij naam genoemd en veroordeeld.Gregorius XVI, Singulari nos, encycliek, 25 juni 1834. De encycliek noemt Paroles d'un croyant uitdrukkelijk en bespreekt vervolgens de eraan toegeschreven religieuze en politieke opvattingen.
Gregorius XVI omschreef het werk als klein van omvang maar zeer ernstig wat zijn dwalingen betrof en keerde zich onder meer tegen opvattingen die hij in verband bracht met verzet tegen het burgerlijk en kerkelijk gezag en met vrijheid van geweten, meningsuiting en drukpers. Omdat Singulari nos zelf een partij in het conflict vertegenwoordigt, kan de encycliek als primaire bron dienen voor het pauselijke oordeel, maar niet als onafhankelijke bron voor de juistheid van de aan Lamennais toegeschreven standpunten.
De veroordeling verscherpte het conflict tussen Lamennais en Rome, maar zijn verwijdering van het kerkelijk establishment was reeds eerder ingezet. In het bijzonder dateerde zijn besluit om geen priesterlijke functies meer uit te oefenen uit februari 1833.
Plaats in de ideeëngeschiedenis Paroles d'un croyant wordt in de historiografie geplaatst op het snijvlak van christelijk geïnspireerde sociale kritiek, democratisch denken en de ontwikkeling van Lamennais na zijn liberaal-katholieke periode. De aanduiding van het boek als oorsprong van het christensocialisme is daarbij te absoluut. Gurian omschreef de sociale denkbeelden van Lamennais als een vorm van idealistisch socialisme, maar benadrukte tegelijk dat zij geen economische analyse of concreet sociaal hervormingsprogramma bevatten. Hij rekende Lamennais eerder tot de voorlopers van het latere sociaal katholicisme.
Onderzoek naar de receptie buiten Frankrijk laat bovendien zien dat het werk in verschillende politieke en religieuze milieus uiteenlopend kon worden geïnterpreteerd. In Spanje werden passages over vrijheid, religie en ongelijkheid bijvoorbeeld opgenomen in een eigen radicale liberale context. De historische betekenis van Paroles d'un croyant ligt daardoor niet alleen in de kerkelijke controverse van 1834, maar ook in de ruimere Europese receptie van Lamennais' combinatie van religieuze taal en sociale kritiek.
Literatuur
Externe link Paroles d'un croyant (Project Gutenberg) Paroles d'un croyant (Wikisource)
Categorie:Franse literatuur Categorie:Religieus boek Categorie:Politiek boek