miniatuur|Catharina van Alexandrië draagt een buidelboek (detail),tussen 1476en 1500, Tempera op paneel, Pallazo Madama, Turijn
Een buidelboek is benaming voor een middeleeuws handgeschreven of gedrukt gebedenboek of reisbrevier waarbij de lederen of stoffen boekband aan de onderzijde doorloopt in een soort zak of buidel. Het uiteinde van de verlenging werd vaak samengenomen in een Turkse knoop. Dankzij deze verlengde band kon de eigenaar het boek aan zijn/haar gordel of riem vastmaken met de knoop om het op elk gewenst ogenblik in een handomdraai te kunnen gebruiken. Als het boek niet werd gelezen, hing het ondersteboven en beschermde de dichtgeregen buidel het perkament tegen vuil en beschadiging. Wanneer men het opensloeg, was het direct leesbaar was zonder het los te maken. Ze werden vooral in de 15e en vroege 16e eeuw gebruikt in Centraal- en Noord-Europa door geestelijken en (rijke) reizigers (pelgrims). Met de opkomst van de boekdrukkunst verdween het buidelboek in de loop van de 16e eeuw.
Het buidelboek in de beeldende kunsten van de 14e tot en met de 16e eeuw Er zijn wereldwijd slechts een klein aantal originele exemplaren bewaard gebleven. In de beeldende kunsten daarentegen zijn er honderden afbeeldingen bekend.
De verzoeking van de heilige Antonius, Lucas van Leyden, 1509, gravure. tekening van de grafsteen van Jeanne Brichard, gedateerd 1312 (met een variant, nl. met een hangriem over de arm). De apostel Thomas met buidelboek, Domkerk van Aarhus, Denemarken (ook met de hangriem-variant) Rechterluik van de triptiek met de boodschap uit de Saint-Sauveurkerk te Aix-en-Provence. Voorzijde: De profeet Jeremia, Meester van de Boodschap van Aix, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België. Het buidelboek met een licht-roze textielomslag ligt op een plank, rechtboven op de afbeelding. Madonna met kanunnik Joris van der Paele, Jan Van Eyck, 1436). Joris van der Paele houdt een buidelboek in zijn handen. De Lezende Magdalena, Rogier van der Weyden, ca. 1438, National Gallery, Londen.miniatuur|Buidelboek van Hieronymus Kress, 1471, Nurmberg, Duitsland
Historische en geografische situering Als algemene historische situering wordt uitgegaan van de Late Middeleeuwen (14e- t/m 16e eeuw), met het zwaartepunt in de 15e eeuw. Dat blijkt zowel uit de afgebeelde exemplaren als uit de (weinige) overleverde originele buidelboeken.
Op basis van de afbeeldingen denkt men te kunnen besluiten dat het buidelboek ontstond in Frankrijk in de late 13e eeuw, waarna het in de loop van de 14e eeuw langzaamaan uitdeinde richting Duitsland.de grafsteen van Jeanne Brichard (+1312) in de Jacobijnenkerk in Parijs is enkel een tekening bewaard. Maar op die tekening staat de overledene afgebeeld met een soort van buidelboek met lange draagriemen.
De vroegste weergave van een buidelboek anno 2015, is terug te vinden in de 12e-eeuwse Hortus deliciarum, die in 1158 beëindigd werd door abdis Herrad von Landsberg. We zien in de afbeelding van de hel (links onderaan) een geestelijke die met zijn linkerhand een demon afhoudt, en die met de rechterhand een buidelboek vasthoudt.Smith, Margit, The Medieval Girdle Book: a format for instant access. In M.J. Smith (Hrsg.), St-Mouis Conference on the study of Manuscripts, blz. 11-12
Overgebleven originelen Een vijfentwintigtal originelen zijn gedocumenteerd. Enkele voorbeelden: Latijns brevier, ca. 1454, Spencer Collectie, MS39. 15e eeuws schilderij van een onbekende meester, met taferelen uit de passie van Christus. In de linkerbenedenhoek zien we een weergave van de apostel Petrus met een buidelboek in de hand, Museum M, Leuven. Op het gebouw 'Cleyn Taefelrond', op de hoek van de Leuvense Grote Markt en het rector De Somerplein, staat een levensgroot standbeeld van een figuur met een buidelboek in de hand. Buidelboek met een gemslederen omhulling uit de 14e eeuw, Museum of Design and Craft, Göteborg; inv. RKM519-15. Buidelboek van Hiëronymus Kress, ca. 1471, Germanische NationalMuseum, Neurenberg. Let op de Turkse knoop aan het uiteinde van de verlengde band. Clm 19309, Bayerische Staatsbibliothek, München. Duits gebedenboek in het Rijksmuseum Meermanno. Het boek kwam uit de collectie van de medicus Georg Kloss uit Frankfurt am Main. In 1836 kocht Willem van Westreenen van Tiellandt in Londen een Duits gebedenboek dat ca. 1480 werd gedrukt door de Drukker van de Rochus-legende.de Drukker van de Rochus-legende is een noodnaam voor een drukker die tussen 1480 en 1484 in Neurenberg actief was In de handgeschreven catalogus van Kloss zelf vinden we de volgende omschrijving, waaruit blijkt dat deze heren het beschouwden als een schoolboek met een soort van draagband:
Categorie:Boek Categorie:Geschreven media Categorie:Middeleeuwen