Boerenrechten (Engels: Farmers' Rights) zijn beginselen en rechten met betrekking tot de bijdrage van boeren en lokale en inheemse gemeenschappen aan het behoud, de ontwikkeling en het gebruik van plantgenetische bronnen voor voedsel en landbouw. Het begrip ontstond in de jaren 1980 binnen de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) en werd in 2001 opgenomen in het Internationaal Verdrag inzake plantgenetische bronnen voor voedsel en landbouw (ITPGRFA, ook wel het Plant Treaty).
Artikel 9 van het ITPGRFA erkent de bijdrage van boeren aan de instandhouding en ontwikkeling van plantgenetische bronnen en noemt onder meer de bescherming van traditionele kennis, deelname aan de verdeling van voordelen en deelname aan nationale besluitvorming. Het verdrag bepaalt daarnaast dat artikel 9 niet zo mag worden uitgelegd dat het rechten beperkt die boeren volgens het nationale recht hebben om op het eigen bedrijf gewonnen zaaizaad of ander vermeerderingsmateriaal te bewaren, te gebruiken, uit te wisselen en te verkopen. De precieze juridische uitwerking van boerenrechten verschilt daardoor per land en hangt mede samen met regelgeving over zaaizaad, kwekersrecht, octrooien, biodiversiteit en toegang tot genetische bronnen.
Geschiedenis De internationale discussie over boerenrechten kwam voort uit onderhandelingen over de status en het gebruik van plantgenetische bronnen. De FAO nam in 1983 de niet-bindende International Undertaking on Plant Genetic Resources aan. In Resolutie 5/89 erkende de FAO-conferentie in 1989 vervolgens het begrip Farmers' Rights. Daarbij werd gewezen op de historische bijdrage van generaties boeren aan het behouden, verbeteren en beschikbaar maken van plantgenetische bronnen.
Deze vroege formulering was mede bedoeld om erkenning te geven aan de bijdrage van landbouwgemeenschappen aan gewasdiversiteit, tegenover de ontwikkeling van exclusieve rechten voor professionele plantenveredelaars. De discussie veranderde tevens door de opkomst van het Verdrag inzake biologische diversiteit (CBD), dat de soevereine rechten van staten over hun genetische bronnen bevestigde en een kader ontwikkelde voor toegang en verdeling van voordelen.
In 2001 nam de FAO-conferentie het juridisch bindende ITPGRFA aan. Het verdrag trad op 29 juni 2004 in werking. Artikel 9 werd daarin specifiek gewijd aan boerenrechten.
Inhoud van artikel 9 van het Plant Treaty Het ITPGRFA heeft betrekking op plantgenetische bronnen met een daadwerkelijke of potentiële waarde voor voedsel en landbouw.
Artikel 9 onderscheidt verschillende elementen van boerenrechten. Verdragsstaten behoren, naargelang hun behoeften en prioriteiten en overeenkomstig hun nationale wetgeving, maatregelen te nemen voor:
de bescherming van traditionele kennis die relevant is voor plantgenetische bronnen voor voedsel en landbouw; het recht om billijk deel te nemen in de voordelen die uit het gebruik van dergelijke genetische bronnen voortvloeien; het recht om op nationaal niveau deel te nemen aan besluitvorming over het behoud en duurzame gebruik van plantgenetische bronnen.
Artikel 9.3 heeft betrekking op het bewaren, gebruiken, uitwisselen en verkopen van op het landbouwbedrijf gewonnen zaaizaad en vermeerderingsmateriaal. De bepaling formuleert daarvoor geen onbeperkt, rechtstreeks internationaal recht. Zij bepaalt dat niets in artikel 9 mag worden uitgelegd als een beperking van rechten die boeren op dit gebied hebben, subject to national law and as appropriate. In de literatuur wordt daarom benadrukt dat de feitelijke betekenis van boerenrechten sterk afhankelijk is van nationale regelgeving en van de verhouding met andere rechtsregimes.
Recht op zaden in UNDROP Een verdergaande formulering staat in de United Nations Declaration on the Rights of Peasants and Other People Working in Rural Areas (UNDROP), die de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in 2018 aannam als Resolutie 73/165. De verklaring is, anders dan het ITPGRFA, geen juridisch bindend verdrag.
Artikel 19 van UNDROP spreekt van een right to seeds. Het noemt onder meer het recht van boeren en andere op het platteland werkzame personen om bedrijfseigen zaaizaad of vermeerderingsmateriaal te bewaren, te gebruiken, uit te wisselen en te verkopen en om eigen zaden en traditionele kennis te onderhouden, te controleren, te beschermen en verder te ontwikkelen.
UNDROP bepaalt tevens dat staten bij beleid over zaden, kwekersrecht, andere intellectuele-eigendomsrechten, certificering en zaadhandel rekening moeten houden met de rechten, behoeften en omstandigheden van boeren. De verhouding tussen deze bepalingen en bestaande intellectuele-eigendomsstelsels is onderwerp van juridisch onderzoek.
Intellectueel eigendom Boerenrechten staan niet gelijk aan een zelfstandig intellectueel-eigendomsrecht. Het begrip is mede ontstaan uit de vraag hoe de veelal collectieve en over generaties opgebouwde bijdrage van landbouwgemeenschappen aan gewasdiversiteit kan worden erkend tegenover exclusieve rechten op nieuwe plantenrassen en uitvindingen.
Het Internationaal Verdrag tot bescherming van kweekproducten (UPOV) voorziet voor beschermde plantenrassen in rechten voor kwekers. De Akte van 1991 laat de verdragsstaten in artikel 15, tweede lid, toe om onder bepaalde voorwaarden een uitzondering op het kwekersrecht vast te stellen waardoor boeren geoogst materiaal van bepaalde beschermde rassen opnieuw op hun eigen bedrijf mogen gebruiken.
In de Europese Unie bevat Verordening (EG) nr. 2100/94 inzake het communautaire kwekersrecht een dergelijke landbouwvrijstelling voor een omschreven groep landbouwgewassen. Boeren mogen onder voorwaarden het product van hun eigen oogst gebruiken voor verdere vermeerdering op het eigen bedrijf. Kleine landbouwers zijn voor die regeling vrijgesteld van een vergoeding; voor andere landbouwers kan een billijke vergoeding aan de houder van het kwekersrecht verschuldigd zijn.
Dit zogenoemde farm-saved seed privilege moet worden onderscheiden van het bredere begrip boerenrechten in het ITPGRFA. Het eerste vormt een specifieke uitzondering op een kwekersrecht; het tweede omvat ook traditionele kennis, verdeling van voordelen en deelname aan besluitvorming.
Zaaizaadwetgeving Naast intellectuele-eigendomsrecht kan wetgeving over de productie en handel van zaaizaad van invloed zijn op boerenzaadsystemen. Dergelijke regelgeving bevat doorgaans eisen inzake rasregistratie, identiteit, kwaliteit, gezondheid, certificering of etikettering. In de wetenschappelijke literatuur wordt beschreven dat formele zaadsystemen en door boeren beheerde, informele zaadsystemen hierdoor verschillend kunnen worden behandeld.
Binnen de Europese Unie wordt de handel in plantaardig teeltmateriaal historisch geregeld door verschillende richtlijnen. Het stelsel berust voor de betrokken soorten in belangrijke mate op registratie van rassen en certificering of controle van het teeltmateriaal.
In juli 2023 stelde de Europese Commissie een nieuwe verordening inzake de productie en het in de handel brengen van plantaardig teeltmateriaal voor. Op 15 juni 2026 bereikten de Raad van de Europese Unie en het Europees Parlement daarover een voorlopig politiek akkoord. Het akkoord bevat onder meer uitzonderingen en vereenvoudigde regels voor conserveringsdoeleinden, lokaal aangepaste rassen en bepaalde uitwisselingen van teeltmateriaal door boeren. De precieze voorwaarden verschillen naar gelang het soort materiaal en de betrokken uitzondering.
Plantgenetische bronnen en wilde planten Boerenrechten hebben niet zonder meer betrekking op alle zaden die in het wild voorkomen. Het toepassingsgebied van het ITPGRFA wordt bepaald door de bestemming als plantgenetische bron voor voedsel en landbouw. Tot zulke bronnen kunnen behalve landrassen en moderne cultivars ook wilde verwanten van landbouwgewassen en in het wild geoogste voedselplanten behoren wanneer zij een daadwerkelijke of potentiële waarde voor voedsel en landbouw hebben.
Zaden van wilde planten die geen dergelijke relatie tot voedsel of landbouw hebben, vallen daarom niet enkel door hun status als wild zaad onder artikel 9 van het ITPGRFA. Afhankelijk van de omstandigheden kunnen daarvoor andere regelingen gelden, bijvoorbeeld het biodiversiteitsrecht, natuurbeschermingsrecht en regels inzake toegang tot genetische bronnen en verdeling van voordelen.
Het Verdrag inzake biologische diversiteit en het Nagoya-protocol gaan daarbij uit van soevereine rechten van staten over natuurlijke genetische bronnen en bevatten regels voor access and benefit-sharing. Het ITPGRFA gebruikt voor bepaalde plantgenetische bronnen voor voedsel en landbouw daarentegen een multilateraal toegangssysteem. De verschillende verdragsregimes bestaan naast elkaar en hun onderlinge afbakening hangt onder meer af van de genetische bron, het gebruiksdoel en het toepasselijke nationale recht.
Betekenis voor agrobiodiversiteit De achterliggende gedachte van boerenrechten is dat landbouwers en lokale gemeenschappen gedurende lange perioden hebben bijgedragen aan het selecteren, bewaren en verspreiden van gewassen en daarmee aan de ontwikkeling van agrobiodiversiteit. Door zaaizaad te bewaren, te selecteren, opnieuw te zaaien en onderling uit te wisselen kunnen gewaspopulaties verder worden aangepast aan lokale landbouwkundige en ecologische omstandigheden.
Binnen het Plant Treaty worden boerenrechten daarom verbonden met het behoud en duurzaam gebruik van plantgenetische bronnen en met voedselzekerheid. Tegelijkertijd bestaat in wetenschappelijke en beleidsdiscussies verschil van inzicht over de wijze waarop deze belangen moeten worden afgewogen tegen onder meer kwaliteits- en fytosanitaire eisen, de bescherming van plantenveredeling en andere intellectuele-eigendomsrechten.
Implementatie Het ITPGRFA legt de primaire verantwoordelijkheid voor de uitvoering van boerenrechten bij de nationale overheden. Daardoor bestaan aanzienlijke verschillen tussen landen. De Governing Body van het Plant Treaty richtte in 2017 een deskundigengroep op om nationale maatregelen, beste praktijken en ervaringen met de uitvoering van artikel 9 te inventariseren.
Maatregelen kunnen onder andere bestaan uit ondersteuning van lokale zaadsystemen en gemeenschapszaadbanken, bescherming en documentatie van traditionele kennis, participatie van boerenorganisaties in beleidsvorming, regels over toegang en voordeelverdeling en uitzonderingen binnen kwekersrecht en zaaizaadwetgeving. De juridische uitwerking daarvan verschilt per rechtsstelsel.
Literatuur
Zie ook
Kwekersrecht Voedselsoevereiniteit
Externe link Farmers' Rights
Categorie:Landbouw Categorie:Intellectuele-eigendomsrecht Categorie:Biodiversiteit Categorie:Internationaal recht