Anne Isabelle de Croÿ of Anna Isabella van Croÿ (Beaumont, 4 januari 1564 – Edingen, 26 februari 1635) was een hoge Zuid-Nederlandse edelvrouw. Als hertogin van Aarschot en prinselijk gravin van Arenberg beheerde ze het patrimonium van de Arenbergse tak van het huis Croÿ.

Leven Anne was de oudste dochter van Philippe III de Croÿ en Jeanne Henriette d'Halewyn. Daarmee behoorde ze tot de hoogste adel van het land. Er was een huwelijksplan met Filips Willem van Oranje, maar uiteindelijk trouwde Anne op 4 januari 1587 met rijksvorst Karel van Arenberg in het kasteel van Beaumont.Marini 2024, p. 19-20 De huwelijksovereenkomst van 16 september 1586 kende haar de heerlijkheid Mirwart toe, maar haar verantwoordelijkheden reikten veel verder. Door militaire en diplomatieke verplichtingen was Karel vaak uithuizig. Na de geboorte van hun eerste kind vertrouwde hij zijn echtgenote het financiële beheer over het ganse familiepatrimonium toe, en in 1600 machtigde hij haar om zijn bestuurlijke autoriteit waar te nemen.Marini 2024, p. 21

Anne gebruikte de inkomsten voor schuldenbeheer, terwijl tegelijk de stand moest worden opgehouden. Een dure investering was de verwerving in 1606 van de heerlijkheid Edingen, die het echtpaar rechtstreeks aankocht van Annes koninklijke verwant Hendrik IV van Frankrijk voor 354.000 livres tournois.Marini 2024, p. 25-26Marini 2010, p. 10 Tot haar dood werd het Kasteel van Edingen haar hoofdverblijfplaats.

Anne was in 1612 de erfgename van haar kinderloze broer Karel III van Croÿ, hoewel hij haar – tegen de wens van hun ouders in – bij testament had proberen te onterven. Er kwam een rechtszaak van, die in 1614 het hertogdom Arenberg toewees aan Anne, terwijl het Franse hertogdom Croy naar de familietak Croy-Havré ging. Chimay en Beaumont kwamen dan weer toe aan haar derde zoon Alexandre, die daartoe 1,1 miljoen florijnen betaalde aan de testamentuitvoerders.La famille Croÿ-Arenberg, Ville de Chimay (bezocht 26 september 2026)

Na de dood van haar echtgenoot Karel in 1616 werden de familiebezittingen verdeeld tussen Anne en haar zonen Philippe, Antoine en Eugène. De eigendommen die aan de minderjarige zonen toevielen, waren evenwel onderworpen aan de gardenoble van hun moeder, zoals voorzien in haar huwelijkscontract.Marini 2024, p. 27 Dit leidde tot stroeve relaties. Anne liet zich bijstaan door een hofraad en ook door twee kapucijnen, onder wie pater Gamaliel, wiens invloed met name Philippe een doorn in het oog was. Hij wist hem te verwijderen als gardiaan, maar Anne bracht hem terug, tot hij in 1623 dan toch moest wijken. In 1619 spande Philippe een proces aan tegen zijn moeder over de kap van eiken in het Meerdaalwoud.Pierre de Fraine, "1612-1640 - Le Duché d'Aerschot passe de la Maison de Croy à la Maison d'Arenberg" in: Le Folklore Brabançon, 1967, nr. 1, p. 86 De Raad van Brabant oordeelde in haar nadeel op de grond dat zij hertogin-douairière was en bijgevolg slechts een vruchtgebruik bezat. Deze uitspraak lijkt buiten het concrete geschil geen gevolg te hebben gekregen, want Anne handelde tot haar dood als hertogin van Arenberg, zonder enige beperking of kwalificatie. Overigens liet zij Philippe sinds de dood van zijn vader de titel voeren, maar niet de bijhorende macht uitoefenen. Ook van Edingen hield zij de touwtjes in handen. Anne en Philippe bezaten elk de helft, maar zij oefende het volledige bestuur uit over de heerlijkheid, nadat zij daarover in 1626 een familieovereenkomst hadden gesloten. Ook met Alexandre ging zij een familieovereenkomst aan.

Voor haar andere zonen Antoine en Eugène was dit niet nodig omdat zij intraden bij de kapucijnen. Deze orde werd weliswaar sterk begunstigd door Anne en haar echtgenoot, maar om dynastieke redenen kantte zij zich tegen de roeping van Antoine, want zij achtte het mannelijke nageslacht nog te weinig verzekerd. Uiteindelijk kon zij hem niet tegenhouden. Anne en haar echtgenoot namen volop deel aan de Contrareformatie onder de aartshertogen Albrecht en Isabella. Zij stichtten in 1615 het kapucijnenklooster van Edingen. Door het overlijden van Karel is het vooral Anne die haar stempel heeft gedrukt op het klooster. Voor het hoofdaltaar van de kloosterkerk liet zij de schilder Servaas de Coelx een Aanbidding van de Koningen maken waarop zij als Maria is weergegeven, temidden van talrijke familieleden.

Op liefdadig vlak stichtte Anne de Croy een wezenschool in Edingen en gaf ze de Latijnse school een kwaliteitsinjectie door haar over te dragen aan de augustijnen (1623). Ook in haar testament werd Edingen begunstigd: ze liet middelen na voor de bouw van de Onze-Lieve-Vrouw van de Rozenkranskapel aan de Sint-Niklaaskerk, voor de zusters van het Hôpital Saint-Nicolas,Yves Delannoy, "Anne de Croÿ, l'hôpital Saint-Nicolas et la confrérie de la Double Enghien" in: Annales du Cercle archéologique d'Enghien, XXXVI, 2002, p. 260-264 en voor de kapucijnen. Ook hun ordegenoten van Brussel kregen een legaat. De grootste som was weggelegd voor Aarschot, maar het stadsbestuur daar stelde zoveel voorwaarden dat de uitkering afsprong.

Anne stierf in 1635 en werd begraven in de crypte van het Edingse kapucijnenklooster.P. Hildebrand, De Kapucijnen in de Nederlanden en het Prinsbisdom Luik, vol. II, 1946, p. 174 Haar hart is bijgezet in de celestijnenpriorij van Heverlee.Pierre de Fraine, "1612-1640 - Le Duché d'Aerschot passe de la Maison de Croy à la Maison d'Arenberg" in: Le Folklore Brabançon, 1967, nr. 1, p. 87

Huwelijk en kinderen Met haar echtgenoot Karel van Arenberg had Anne de Croÿ twaalf kinderen:

Philippe Charles (1587-1640) Charles (1588-1613), provoost van Sint-Lambertus in Luik, van Bergen en van Utrecht Ernestine (1589-1653), gehuwd in 1615 met Willem van Melun, prins van Epinoy Alexandre Albert (1590-1629), prins van Chimay Valentin (1591-1592) Antoine (1593-1669), ingetreden bij de kapucijnen onder de naam 'Karel' Claude Claire (1594-1670), gehuwd in 1609 met Oudart Spinola (†1609) en in 1625 met Octavio Visconti, graaf van Gamalerio (†1630) Albertine (1596-1652), gehuwd met Philippe Hermann de Merode Eugène Charles (1600-1635), ingetreden bij de kapucijnen onder de naam 'Désiré' Dorothée Jeanne (1601-1665), gehuwd met Filips Lamoraal, graaf van Horne en Houtkerke Catherine, kloosterlinge Caroline Ernestine (1606-1630), gehuwd met haar volle neef Ernst van Isenburg

Eerbetoon In 2026 vernoemde Aarschot het Anne de Croÿplein naar haar.Opening Anne de Croÿ-plein - nieuwsbericht op Aarschot.be, Arenberg Foundation, 29 juni 2026

Literatuur Mirella Marini, "‘Votre bien bonne maytresse’. Hoe Anna van Croy (1564-1635), hertogin van Aarschot en prinselijke gravin van Arenberg het Arenberg-Croy patrimonium beheerde" in: Eigen Schoon en De Brabander, 2024, p. 13-36 Mirella Marini, "Pendanten in leven en dood: Vroomheid, identiteit en autoriteit in de testamentaire beschikkingen van Anna van Croy, hertogin van Aarschot en prinses-gravin van Arenberg (1564-1635)" in: Graven spreken. Perspectieven op grafcultuur in de middeleeuwse en vroegmoderne Nederlanden, eds. P. Bitter, V. Bonenkampova en K. Goudriaan, 2013, p. 153-170 Mirella Marini, "Female Authority in the Pietas Nobilita: Habsburg Allegiance During the Dutch Revolt" in: Dutch Crossing, 2010, nr. 1, p. 5-24. Mirella Marini, "Anna van Croy (1564-1635): een spilfiguur in de Arenberggeschiedenis" in: Arenberger Frauen: Fürstinnen, Herzoginnen, Ratgeberinnen, Mütter. Frauenschicksale im Hause Arenberg in Sieben Jahrhunderten, ed. Peter Neu, 2006, p. 84-109 Mirella Marini, Anna van Croy (1564–1635), hertogin van Aarschot en prinses-gravin van Arenberg. Vermogen en onvermogen van een hoogadellijke dame in het begin van de zeventiende eeuw, onuitgegeven masterthesis, KU Leuven, 2006 Yves Delannoy, Jean-Pierre Tytgat en Anne Verbrugge (red.), Een stad en een geslacht. Edingen en Arenberg, 1607-1635, tent.cat., Gemeentekrediet van België, 1994 An-Katrien van Laer, ‘Ceste servirat pour vous baiser humblement les mains’. De mentaliteit van de hoge adel gezien door de familiecorrespondentie van Karel van Arenberg en Anne van Croy (1600-1635), onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Katholieke Universiteit Leuven, 1988 Yves Delannoy, "Anne de Croy, duchesse d'Arschot, princesse-comtesse d'Arenberg, et la Ville d'Enghien" in: Annales du Cercle Archéologique d'Enghien, IX, 1953, p. 49-141

Externe link Fiche op Kaiser und Höfe (Ludwig-Maximilians-Universität)

Voetnoten

Anne Categorie:Adel in de Nederlanden in de 16e eeuw