thumb|350px|Schematische weergave van het verschil tussen de ideeën van fyletisch gradualisme (links) en punctuated equilibrium (rechts). Punctuated equilibrium (Engels voor: "onderbroken evenwicht") is een ondertheorie van de evolutietheorie, die het verschijnsel beschrijft dat er plotselinge sprongetjes optreden in evolutionaire lijnen van opeenvolgende, verwante fossiele soorten, zoals die door paleontologen worden gevonden in opeenvolgende aardlagen. Er bestaat geen vaste Nederlandse vertaling van dit begrip, hoewel de aanduiding 'onderbroken evenwicht' weleens wordt gebruikt, en de term 'punctualisme' voor de wetenschappelijke stroming die deze theorie aanhangt. De theorie is in de jaren 1970 geformuleerd door de Amerikaanse paleontologen Niles Eldredge en Stephen Jay Gould., 1972. Punctuated equilibria: an alternative to phyletic gradualism. In: Models in Paleobiology, San Francisco, Freeman, Cooper & Co.pp. 82-115. full text, 1977. Punctuated equilibria: the evolution reconsidered. Paleobiology 3(2):115-151. full text
Korte beschrijving Het idee achter punctuated equilibrium is dat soorten gedurende lange tijd niet of nauwelijks veranderen (een evenwicht of equilibrium), en dan binnen relatief korte tijd (enkele duizenden tot honderdduizenden jaren) sterk veranderen (een onderbreking of punctuation). De theorie voorspelt dat geleidelijke overgangen in de soortvorming zeer zeldzaam zijn. Het heeft niets te maken met fossiele overgangsvormen tussen grotere categorieën (hogere taxons) organismen, maar alleen met de evolutie binnen soorten of geslachten. Op hogere taxonomische niveaus erkent ook het punctualisme tussenvormen.
De tegenhanger van het punctualisme, het fyletisch gradualisme, stelt dat soorten voortdurend, doch zeer langzaam, veranderen. Er heeft paleontologisch onderzoek plaatsgevonden waarin de beide hypothesen getoetst zijn. Van beide modellen zijn voorbeelden gevonden.
Een interessant aspect van punctualisme is dat de natuurlijke selectie, die in de klassieke evolutietheorie de motor van de biologische evolutie is, hier eerder als een rem gezien wordt. Zolang de omgeving niet verandert, zo redeneert het punctualisme, zorgt natuurlijke selectie ervoor dat soorten niet evolueren. Zodra er echter een grote ecologische verandering plaatsvindt (bijvoorbeeld een grootschalige ramp) is de rem los en kunnen soorten in vrij korte tijd sterk veranderen, omdat mutaties niet meer onmiddellijk uitgewied worden. Daarna volgt een periode van stabilisatie waarin de rem op verandering weer in werking treedt.
Zie ook fyletisch gradualisme
Categorie:Evolutiebiologie