De kaart getiteld Caerte van de rivieren van Suriname en Commowine: met der selver uytstroomende creecken, met alle de landen soo verre de selve bowoonde worden werd in 1688 uitgegeven in Amsterdam door Frederik de Wit. Ze is gemaakt op bevel van de gouverneur van de kolonie Suriname, Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck. Op de kaart staan de rivierdelta's van de Commewijne en Suriname en plantages.
Ontstaansgeschiedenis In 1667 werd de kolonie Suriname door de Zeeuwen veroverd op de Engelsen. Dit gebeurde tijdens de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog en de landoverdracht werd bekrachtigd met de Vrede van Breda in hetzelfde jaar.E. Sint Nicolaas, Ketens en banden: Suriname en Nederland sinds 1600, (Nijmegen: Vantilt, 2018), 38. In 1683 verkocht Zeeland de kolonie aan de West-Indische Compagnie voor 260 000 gulders. In datzelfde jaar werd de Geoctroyeerde Sociëteit van Suriname opgericht en belast met het bestuur van de kolonie. De Sociëteit bestond uit drie deelnemers die elks een derde van de onderneming bezaten: De WIC, de stad Amsterdam en Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck.Hans Buddingh’, Geschiedenis van Suriname, (Utrecht: Het Spectrum, 1995), 21-25. Suriname werd gezien als een bezit van de Republiek en het bestuur ervan was gericht op maximale winst voor Nederland. De focus lag op de plantages en om deze te voorzien van arbeid werden veel tot slaaf gemaakte Afrikanen naar de kolonie gebracht.Sint Nicolaas, Ketens en banden, 41, 45
De caerte werd gemaakt in opdracht van Cornelis van Aerssen. Hij werd benoemd tot gouverneur van de kolonie in 1683. Tijdens zijn tumultueus bestuur streefde hij ernaar om de infrastructuur en defensie te verbeteren en het aantal plantages te verhogen.Leo Dalhuisen e.a., Geschiedenis van Suriname (Zuthpen: Walburg Pers, 2007), 26-32; Sint Nicolaas, Ketens en banden, 41-43. Eén van de bestuursmaatregelen van Van Aerssen, was de opdracht tot een kadastrale kartering van Suriname. Hij zette de landmeter Cornelis Bogaert aan het werk. De gouverneur stuurde de tekeningen vervolgens op naar Amsterdam, waar Frederik de Wit zich toelegde op het tekenen, graveren en drukken van de kaart. Uiteindelijk werd de caerte in 1688 uitgegeven.R. Bijlsma, De Karteering Van Suriname Ten Tijde Van Gouverneur Van Aerssen Van Sommelsdijck, De West-Indische Gids 2 (1921): 351-54.
Bewaarplaats Er zijn verschillende ingekleurde en niet-ingekleurde exemplaren van de kaart bewaard gebleven. Dit exemplaar (zie afbeelding) wordt bewaard in het Allard Pierson, het archief van de Universiteit van Amsterdam.Frederik De Wit, Caerte van de rivieren van Suriname en Commowine, (Amsterdam: Frederik de Wit, 1688), Allard Pierson 100.13.01. Ze behoort tot de Surinamica-collectie van het archief. Deze collectie bevat gedrukte objecten uit de 300 jaar van koloniale overheersing (van de 16e eeuw tot de 20ste eeuw) die betrekking hebben op Suriname, in Suriname gedrukt zijn of door mensen van Surinaamse origine gemaakt zijn. Het Surinamica-project van het Allard Pierson wil verder gaan dan het in kaart brengen en bewaren van de collectie. Het doel is de collectie zichtbaarder te maken, zodat ze toegankelijk is voor het onderzoekers en studenten, maar ook bij het grote publiek. Ze wil mensen van diverse achtergronden aanzetten om met de collectie te interageren. Tot slot streeft het Allard Pierson naar het dekoloniseren van de collectie. Het project wil de onderliggende structuren die koloniale perspectieven in stand houden ontmantelen.sabelle Best e.a., Activating herritage from the Surinamica collection of the Allard Pierson, vol. 3, onder redactie van I. Saloul e.a. (Amsterdam University Press, 2024), 1-8; Surinamica, Allard Pierson, geraadpleegd 2 februari 2026, https://www.allardpierson.nl/surinamica.
Beschrijving van de kaart De kaart is een kopergravure met afmetingen 49x69 cm. We zien de rivierdelta's van de Suriname en de Commewijne en hun verschillende vertakkingen. De focus ligt voornamelijk op de Commewijne. Langs de oevers van de rivieren zijn plantagegebieden aangeduid met nummers. Volgens F.C. Bubberman en Cornelis Koeman verwijzen deze nummers waarschijnlijk naar een bijhorende lijst met de namen van hun eigenaren, maar deze lijst is niet bekend.Frans C. Bubberman e.a., Links with the Past: The History of the Cartography of Suriname 1500-1971, (Amsterdam: Theatrum Orbis Terrarum, 1973), 55. Zoals we op de kaart kunnen zien, variëren de plantages sterk in grootte. Ze hadden meestal een rechthoekige vorm en lagen met hun korte zijde aan de waterkant aangezien al het transport over het water gebeurde.Dalhuisen e.a., Geschiedenis van Suriname, 22.
Linksboven staat een cartouche. Daarin kan je de titel lezen en de volgende tekst: De Rivier van Suriname is geleegen in Zuydt America in de Provincie van Guyana op de Breedte van 6. Graden. Boven de tekst staat het wapenschild van de Sociëteit. We herkennen daarin de wapens van de WIC (links),‘GEOCTROYEERDE WESTINDISCHE COMPAGNIE’, geraadpleegd 31 januari 2026, https://www.hubert-herald.nl/NedeWIC.htm#_edn1. de stad Amsterdam (rechts) en van Cornelis van Aerssen (boven). De drie wapens staan in een cirkel en worden geflankeerd door twee inheemse bewoners van Suriname gewapend met pijl en boog.Bubberman e.a., Links with the Past, 55. Volgens E. Sint Nicolaas wilt de Sociëteit met de afbeelding van inheemsen in hun wapenschild doen uitschijnen dat de oorspronkelijke bewoners van het land de aanwezigheid van de Nederlandse kolonisten ondersteunen.Sint Nicolaas, Ketens en banden, 39. Daaronder staat het devies van de Sociëteit: Justitia Pietas Fides (rechtvaardigheid vroomheid trouw), dat ook op het hedendaagse wapen van Suriname staat.Dalhuisen e.a., Geschiedenis van Suriname, 11. Helemaal bovenaan de cartouche pronkt het wapen van de Republiek de Zeven Verenigde Nederlanden.Hubert de Vries, Wapens van de Nederlanden: de historische ontwikkeling van de heraldische symbolen van Nederland, België, hun provincies en Luxemburg(Amsterdam : J. Mets, 1995), 34-37
Onderaan de cartouche staat de schaal. In moderne cartografie wordt meestal een numerieke schaal gebruikt, maar vóór de opkomst van de westerse wetenschappelijke cartografie werd een grafische schaal gebruikt. Dit houdt in dat "een schaalstok, -diagram of balk met een bepaalde lengte werd vereenzelvigd met een langere lengte in de werkelijkheid."Vannieuwenhuyze, Oude kaarten lezen, 102 In dit geval zijn er twee schaalstokken en lengtematen: de mijl en de rijnlandse roede. In de vroegmoderne tijd werd een veelheid aan verschillende lokale lengtematen gebruikt. In de gebieden waar de VOC en de WIC actief waren, hadden ze een administratief en handelsmonopolie. De organisaties streefden een grote uniformiteit inzake bestuur en administratie na, en dus ook inzake de methodes van landmeting en kartering. Dit leidde ertoe dat er in de overzeese gebieden van de Republiek een grotere mate van uniformiteit was dan in de Republiek zelf. Zo werd in alle overzeese gebieden de Rijnlandse Roede toegepast bij landmeting. Eén Rijnlandse Roede komt overeen met 377,7 cm. De landmeters in de koloniën deden hun metingen met een ketting die 5,5 roedes lang was.Kees Zandvliet, ‘Mapping the Dutch World Overseas in the Seventeenth Century’, in The history of cartography. Volume three: cartography in the European renaissance, part 2, part 2, The history of cartography, volume three (The University of Chicago Press, 2007), 1435-36. In het geval van deze kaart komt de schaalstok overeen met 200 kettingen van 5,5 Rijnlandse Roede (Schaal van twee hondert kettingen yder van 5½ Roede Rynlandts).
De cartouche wordt geflankeerd door twee mangroven en een wenkkrab, typische natuurlijke kenmerken van Suriname.
Onderaan de kaart zien we een windroos, die de lezer duidelijk maakt dat het zuiden bovenaan is en het noorden onderaan. Verder zien we Paramaribo en twee forten, het Fort Zeelandia en het Fort Sommelsdijck. Aan de monding van de Suriname en de Commewijne staan nummertjes die de diepte van het water aangeven. Goede informatie over het terrein was van groot belang. Door de diepte van het water in kaart te brengen kon de bevaarbaarheid ingeschat worden. Dit was belangrijk voor de verdediging van de kolonie en de handel.Zandvliet, ‘Mapping the Dutch World Overseas in the Seventeenth Century’, 1435-36.
Tot slot staan er verscheidene tekstjes die info geven over het landschap en de natuurlijke kenmerken, bijvoorbeeld onbegankelycke bosche, groote schildpadde baye, een klip redelyk groot, tigers hol, modder op laag water streckende tot Ierompibo Creeq.
Koloniale visie Wat enorm opvalt aan de kaart is dat grote gebieden volledig wit gelaten zijn. In de cartouche staat dat alles in kaart gebracht is soo verre de selve bewoonde worden. Op twee plaatsen lezen we in de witte ruimte onbegankelijke bosche. Maar het overgrote deel van de kaart is leeg. Dit is wat de geograaf en historicus J.B. Harley cartographic silence zou noemen, cartografische stilte. Door ze wit te laten wekt de auteur de illusie dat dit land helemaal onbewoond is en dat hier nog geen claim op ligt. Hiermee suggereerde hij dat het gebied vrij was om door de kolonisator te worden ingenomen, als een wit canvas. De aanwezigheid van de inheemse bevolking en natuur wordt hierdoor genegeerd.J. B. Harley, ‘Silences and Secrecy: The Hidden Agenda of Cartography in Early Modern Europe’, Imago Mundi 40 (1988): 57-76. Er woonden wel degelijk mensen in Suriname, zoals de Arawakken en Caraïben. Hun aantal bedroeg in het begin van de Europese kolonisatie zo’n 60.000 à 70.000 mensen. Dit aantal zal door de kolonisatie drastisch achteruitgaan.Dalhuisen e.a., Geschiedenis van Suriname, 14-15.
Kaarten lijken een heel objectief medium, maar zijn nooit neutraal of vrij van waarden. “hun subjectiviteit en emotionaliteit zitten verborgen achter de duidelijke lijnen, precieze punten, numerieke data, technische nota’s en rationele metingen.”Vannieuwenhuyze, Oude kaarten lezen, 58. Dat is ook zo bij de kaarten uit de Surinamica-collectie van het Allard Pierson.‘Dekolonisatie van Suriname-kaarten: Het onthullen van verborgen…’, Allard Pierson, geraadpleegd 7 februari 2026, https://www.allardpierson.nl/blog/dekolonisatie-van-suriname-kaarten-het-onthullen-van-verborgen-verhalen. Deze kaart bijvoorbeeld, lijkt op het eerste zicht een objectieve weergave van de werkelijkheid, maar kritisch onderzoek toont aan dat ze het koloniale gezag en de economische belangen van de plantage-eigenaars vertegenwoordigt.
Categorie:Geschiedenis van Suriname Categorie:Kaart