thumb|Kyi, Sjtsjek, Choryv en Lybid (miniatuur in de Radziwiłłkroniek) Kyi, Sjtsjek, Choryv en Lybid zijn de vier legendarische stichters van Kyiv (Kiev) volgens de Primaire Kroniek. Deze stad werd later de hoofdstad van het Kyivse Rijk en is de huidige hoofdstad van Oekraïne.
Volgens de legende waren Kyi, Sjtsjek en Choryv broers en was Lybid hun zus; zij zouden behoren tot de Poljanen, een Slavische stam. Er is geen precieze en historisch onderbouwde informatie over of de vier legendarische broers en zus echt hebben bestaan en over hoe de stad Kyiv daadwerkelijk is gesticht.Oleh Yastrubov. "En gaf de stad de naam Kyiv". Krant "Den". 14 juli 2006. Op basis van de legende suggereren sommige onderzoekers dat Kyi een vorst (knjaz) was en zijn eigen dynastie stichtte.
Historische achtergrond In de Primaire Kroniek (geschreven in de jaren 1110), geschreven door een monnik van het Holenklooster van Kyiv, De legende over de stichting van Kyiv door drie broers en hun zus neemt een bijzondere plaats in. De kroniek plaatst hen op verschillende heuvels van Kyiv. Geografisch gezien ligt de Oude Stad op de hoger gelegen rechteroever van de Dnipro.
De Kroniek vermeldt verder dat er mensen waren ("onwetenden) die Kyi slechts als een veerman beschouwden. Maar later wordt beweerd dat Kyi, als vorst van zijn stam, een bezoek bracht aan Tsargrad en daar door de keizer met grote eer werd ontvangen. Op de terugweg van zijn expeditie naar Constantinopel zou Kyi ook een stad Kyivets aan de Donau hebben gesticht. De tekst geeft geen uitsluitsel over de datum van Kyi's overlijden, noch over de vraag of er erfgenamen waren die na zijn dood de heerschappij voortzetten. In de kroniek wordt wel melding gemaakt van een ontmoeting tussen de plaatselijke bewoners en de pas aangekomen Askold en Dir, die hen vroegen van wie de stad Kyiv was. Ze kregen te horen dat de drie broers die de stad hadden gesticht al lang dood waren en dat de bewoners nu tribuut betaalden aan de Chazaren.
Tekst van de Primaire Kroniek De tekst over de legendarische stichting van Kyiv door de drie broers en hun zus is te vinden in de Primaire Kroniek op pagina 9, regels 5–21. In de onderstaande vergelijking is elke volledige zin gemarkeerd:
Legendarische stadsstichting Regel Laurentiuscodex Hypatiuscodex Nederlandse vertaling 2015 9.5 полемъ же жившемъ ѡсобѣ и володѣ ющемъ полѧномъ же живущиим ѡсобѣ и владѣющимъ Toen de Poljanen dus op zichzelf leefden en heersten 9.6 и роды своими. иже и до сее братьѣ бѧху роды своим. ꙗже и до сеꙗ братѧ бѧху over hun eigen stammen – want ook vóór de broers waren er al 9.7 полѧне. и живѧху кождо съ своимъ родомъ. и полѧне. и живѧху кождо съ родом своимъ. Poljanen en ieder leefde in zijn eigen stamgemeenschap 9.8 на своихъ мѣстѣхъ. владѣюще кождо родомъ на своихъ мѣстехъ. володѣюще кождо родомъ en in zijn eigen gebied, en ieder heerste over zijn eigen stam – 9.9 своимъ на своихъ мѣстѣх. быша .г҃. братьꙗ. своимъ·:· И быша .г҃. брата. waren er drie broers: 9.10 единому имѧ кии. а другому щекъ. а третьему аединому имѧ кии. а другому щекъ. а третьему de ene heette Kyi, de andere Sjtsjek, de derde 9.11 хорвиъ] сестра ихъ лыбедь. сѣдѧще хоривъ. и сестра ихъ лыб<ѣ>дь. и сѣдѧше Choryv en hun zuster heette Lybid. Kyi 9.12 кии на горѣ гдѣ же <ны> не оувозъ боричевъ. кии на горѣ кдѣ нн҃ѣ оувозъ боричевъ. woonde op de heuvel waar nu de Boritsjev-hoogte is, 9.13 а щекъ сѣдѧше на горѣ. гдѣ ныне зоветсѧ а щекъ сѣдѧше на горѣ. кдѣ ннѣ зоветсѧ Sjtsjek woonde op de heuvel die nu Sjtsjekovytsa 9.14 щековица. а хоривъ на третьеи горѣ. щековица. а хоривъ на третьеи горѣ. wordt genoemd en Choryv bewoonde de derde heuvel, 9.15 ѿ него же прозвасѧ хоревица. и створиша ѿ нюдѹ же прозвасѧ хорівица. створиша die, naar hem, Chorivytsa wordt genoemd. En zij bouwden 9.16 градъ во имѧ брата своего старѣишаго. и нарекоша городокъ. во имѧ брата ихъ старѣишаго. и наркоша een stad ter ere van hun oudste broer en noemden hem naar 9.17 имѧ ему киевъ. бѧше ѡколо и киевъ. и бѧше ѡколо haar Kyiv. Er was bij 9.18 града сѣсъ и боръ великъ. и бѧху ловѧща города лѣсъ и боръ великъ. и бѧху ловѧще de stad een bos en een groot naaldwoud, waar ze jacht maakten op 9.19 звѣрь бѧху мужи мудри и смыслени звѣрь. бѧхуть бо мудрѣ и смыслени. и wilde dieren. Het waren wijze, verstandige mensen; 9.20 нарицахусѧ полѧне. ѿ ни<хже> есть полѧне нари[ци]хусѧ полѧне. ѿ нихъ же суть полѧне. en zij noemden zich Poljanen en [er zijn van hen afstammende Poljanen] 9.21 в киевѣ и до сего д҃не. киꙗне и до сего д҃ни. in Kyiv tot op de dag van vandaag.
Handelingen van Kyi In de volgende regels 9.22–10.14, worden de achtergrond, het levensverhaal en de nalatenschap van Kyi en zijn broers en zus kort geschetst. Regels 10:5 en 10:6 bevat bekende voorbeelden van omstreden tekstvarianten in de Primaire Kroniek: de belangrijkste tekstbronnen, waaronder de Laurentius- en Hypatiuscodex hier staan verschillende teksten en wetenschappers zijn het er niet over eens welk handschrift het dichtst bij de oorspronkelijke tekst ligt. Line Laurentiuscodex Hypatiuscodex Nederlandse vertaling 2015 9.22 Ини же не свѣдуще рекоша. ꙗко кии инии же не вѣдуще ркоша. ꙗко кии Anderen echter, onwetenden, zeiden dat Kyi 9.23 есть перевозникъ былъ. оу кіева бо бѧше перевозъ есть перевозникъ быс. оу киева бо перевозъ бѧше een veerman was, want er was toen bij Kyiv een veer 10.1 тогда с оноꙗ стороны днѣ[пра]. тѣмь тогда съ ѡноꙗ страны днепра. тѣмь vanaf de andere kant van de Dŭněprŭ (Dnipro). Daarom 10.2 гл҃ху на перевозъ на киевъ. аще бо бы гл҃аху на перевозъ на киевъ. аще бо былъ zei men: "Naar het veer van Kyi." Maar als 10.3 перевозникъ кии.то не бы ходилъ цр҃югороду перевозникъ кыи.то не бы ходилъ къ црсюград. Kyi [slechts] een veerman was geweest,dan zou hij niet naar Tsargrad (Keizerstad) zijn gegaan. 10.4 но се кии кнѧжаше в родѣ своемь. но сии кии кнѧжаше в роду своем. и Deze Kyi was echter vorst van zijn stam 10.5 приходившю ему ко цр҃ю. ꙗкоже сказають. приходившю ему къ с црсю не свѣмы.но токмо ѡ семъ вѣмы ꙗкоже сказають Laurentius: en toen hij naar de keizer ging, naar men vertelt,Hypatius: . Wanneer hij [precies] naar de keizer kwam, kunnen we nietvaststellen, maar één ding/dit weten we er wél over, naar men vertelt, 10.6 ꙗко велику честь приꙗлъ ѿ цр҃ѧ. при ꙗко велику честь приꙗлъ есть ѿ црсѧ.которого не вѣмъ. и при Laurentius: viel hem groot eerbetoon te beurt van de keizerHypatius: dat hem groot eerbetoon te beurt viel van een keizer die wij niet kennen en 10.7 [ко]торомь приходивъ цр҃и. идущю же ему ѡпѧть. котором приходи црси. идущю жеему ѡпѧть. tijdens wiens regering hij naar de keizer kwam. Op de terugweg 10.8 приде къ дунаеви. възлюби мѣсто и сруби приде къ дунаеви. и възлюби мѣсто. и сруби kwam hij aan bij de Donau en kreeg die plek lief. Hij timmerde er 10.9 градокъ малъ хотѧше сѣсти с родомъ городокъ малъ. и хотѧше сѣсти с родомъ een kleine vesting en wilde die gaan bewonen met zijn 10.10 а [с]воимъ и не даша ему ту [блі] зь живущии. еже и своимъ. и не даша ему близъ живущии. еже и stam, maar de lokale bevolking liet dat niet toe. Daarom noemt het 10.11 донынѣ наречють дуиц[и городі] ще киевець. доннѣ нарѣчють дунаици. городі ще киевѣць. Donauvolk de vestingstad tot op heden 'Kyivets' ('Klein-Kyiv'). 10.12 киеви же пришедшю въ свои гр[адъ киев]ъ. киеви же прішедшю въ свои городъ киевъ. Toen Kyi in zijn stad Kyiv was teruggekeerd, 10.13 ту животъ свои сконча. а братъ его ще[къ] ту и скон[ч]а животъ свои. и брата его щекъ overleed hij daar. Ook zijn broers Sjtsjek 10.14 [и хорі] въ и сестра их лыбедь ту скончашсаѧ. и хоривъ. и сестра ихъ лы бѣдь ту скон[ч]ашасѧ·:· en Choryv en hun zuster Lybid stierven daar.
Nalatenschap De Primaire Kroniek vermeldt drie verschillende versies van wat er gebeurde met de politieke macht onder de Poljanen in de periode nadat de drie broers en hun zus waren overleden en voordat de Chazaren hen tot vazallen maakten. Regels 10.15–10.17 laten vermoeden dat de nakomelingen van Kyi, Sjtsjek, Choryv en Lybid bleven regeren onder de Poljanen, terwijl de Derevljanen en andere stammen om hen heen hun eigen knjazi (vorsten) hadden: Line Laurentiuscodex Hypatiuscodex Nederlandse vertaling 2015 10.15 [и по с]ихъ бр[атьи] держати. почаша родъ И по сеи братьи почаша дѣржати родъ Na de dood van deze broers begon hun geslacht 10.16 ихъ кнѧженье в полѧх[ъ]. в деревлѧхъ ихъ кнѧжение в полѧхъ. а въ деревлѧхъ te regeren over de Poljanen, terwijl de Derevljanen 10.17 свое. а дреговичи свое. свое. а дрьгови[ч]и свое. hun eigen vorstenhuis hadden, evenals de Dregovitsjen,...
Regels 16.21–17.3 zeggen dat na de dood van de broers en zus de Derevljanen de macht grepen en de Poljanen "onderdrukten", vervolgens "andere buren", en tot slot dat de Chazaren hen dwongen tribuut te betalen: Line Laurentiuscodex Hypatiuscodex Nederlandse vertaling 2015 16.21 По сихъ же лѣтѣхъ по см҃рти братьѣ сеꙗ По сихъ же лѣтехъ по см҃рти братьꙗ сеꙗ. Na deze jaren, na de dood van deze broeders, werden [de Poljanen] 16.22 бы[ша ѡ]бидимы древлѧми. инѣми ѡколними. быша ѡбидими деревлѧны. и инѣми ѡколными. verdrukt door de Derevljanen en andere naburige stammen. 17.1 и наидоща ꙗ козарѣ сѣдѧщаꙗ на горах и наидоша ꙗ козаре сѣдѧщаꙗ в лѣсѣхъ De Chazaren kwamen toen zij woonden op deze heuvels 17.2 сихъ в лѣсѣхъ и рѣша козари. платит[е] намъ на х горах. и ркоша козарѣ. платите намъ in de bossen, en de Chazaren zeiden: "Betaal ons 17.3 дань. дань. tribuut."
In regels 20.24–21.3 vertellen de inwoners van Kyiv aan Askold en Dir een korte geschiedenis van de stad, waarin geen melding wordt gemaakt van een regeerperiode van de nakomelingen van de broers en hun zus, noch van een "onderdrukking" door de Derevljanen of andere naburige stammen; in plaats daarvan wordt meteen na de dood van de drie broers een situatie geschetst waarin de Poljanen tribuut moeten betalen aan de Chazaren: Line Laurentiuscodex Hypatiuscodex Nederlandse vertaling 2015 20.24 чии се градокъ. ѡни же рѣша была сутъ чии се городъ. ѡни же ркоша была сут. [Askold en Dir:] 'Wiens stad is dit?' En zei zeiden: 'Er waren ooit 21.1 .г҃. братьꙗ. кии. щекъ. хоривъ. иже сдѣлаша три братьꙗ. кии. щекъ. хоривъ. иже сдѣлаша drie broers, Kyi, Sjtsjek en Choryv; zij bouwden 21.2 градоко сь. и изгибошаи мы сѣдимъ. платѧче гроодъ сии. и изъгыбоша.а мы сѣдимъ [въ го]род[ы] ихъ. и платимы deze stad. Zij zijn gestorven, en wij Laurentius: wonen hier en betalenHypatius (a): wonen [in hun stad] en betalenHypatius (b): [, hun nakomelingen], wonen hier en betalen 21.3 дань родомъ их козаромъ. дань козаром. tribuut aan de Chazaren.'
Historiografische interpretatie thumb|De rivier de Lybid net ten zuiden van Kyiv was mogelijk de inspiratiebron voor Lybid, de vrouwelijke medestichter van Kyiv. Sommige 20e-eeuwse Sovjet-historici meenden dat Kyi en zijn regeerperiode (die zij in de 6e eeuw situeerden) authentiek historisch waren. Dit waren onder meer Boris Rybakov, Dmitry Lichatsjov, Aleksey Sjachmatov, Alexander Presnjakov, Petro Tolotsjko en Natalija Polonska-Vasylenko. In 2006 nam Serhii Plokhy dit idee ook nog serieus, maar in zijn boek De poorten van Europa: Een geschiedenis van Oekraïne (2017) noemt Plokhy Kyi, zijn zus en broers niet meer en verwijst ze daarmee naar het rijk der fabelen, aangezien er vrijwel niets met zekerheid kan worden gezegd over Slavische bewoners van Oekraïne voorafgaand aan de 10e eeuw. Roman Adrian Cybriwsky (2016) zei dat "het stichtingsverhaal van Kyiv twijfelachtig is" en hij noemde Kyi "een persoon die misschien wel of misschien niet echt heeft bestaan."