Vaart Zuidzijde 101 is een herenhuis in de Drentse hoofdstad Assen. Het woonhuis, gelegen aan de Vaart, is aangewezen als een gemeentelijk monument en maakt deel uit van het beschermde stadsgezicht.
Geschiedenis Het herenhuis is gebouwd in 1901. De opdrachtgever was Jan Elisa Philippus Roelants, die op 25 juni 1901 een kennisgeving van bouwen indiende bij de gemeente Assen.
In de monumentenomschrijving wordt geen architect voor het pand vermeld. Kitty Janssen en Anthony Ruijtenbeek speculeren in hun artikel over de architect Jan Smallenbroek echter dat het ontwerp van diens hand is. Zij dragen hiervoor de volgende argumenten aan: Er is een duidelijke stilistische overeenkomst met bekende ontwerpen van Smallenbroek, zoals het pand Kerkstraat 9 in Assen en de voormalige gereformeerde pastorie aan de Hoofdstraat 15 in Hoogeveen. Uit een brief van stadsbouwmeester Boonstra aan het college van B&W van 25 april 1901 blijkt dat de aannemer Harm Smallenbroek, de broer van Jan Smallenbroek, optrad als bemiddelaar bij de aankoop van de gemeentelijke bouwgrond. Janssen en Ruijtenbeek zien dit als een belangrijke aanwijzing voor de betrokkenheid van Jan Smallenbroek, aangezien de broers vaker samenwerkten bij bouwprojecten in Assen, waarbij Jan optrad als architect en Harm als aannemer. De opdrachtgever Roelants was een schoonzoon van Gerrit Jacob de Waard, met wie Jan Smallenbroek een actieve opdrachtgeversrelatie onderhield.
Beschrijving Het woonhuis is gebouwd in de neorenaissance bouwstijl, die in die tijd zeer gangbaar was. Het pand telt één verdieping onder een afgeknot schilddak dat is gedekt met bouletpannen.
Voorgevel De asymmetrische voorgevel heeft een grijze, zich verjongende gepleisterde plint en wordt geleed door gepleisterde accenten en speklagen.
Het linkergeveldeel risaleert (springt naar voren) en bevat op beide bouwlagen twee rechtgesloten vensters. Deze vensters zijn voorzien van doorgetrokken, geprofileerde onderdorpels, gepleisterde hoekstenen onder geprofileerde lateien en keperbogen met sluit- en aanzetstenen. Tussen de begane grond en de verdieping bevindt zich een cordonlijst. Onder de vensters zijn casementen aangebracht, die op de begane grond gevuld zijn met granito en op de verdieping zijn voorzien van decoratieve metselverbanden. De gevel eindigt met een hoofdgestel met profielranden en kleine gecanneleerde consoles die de geprofileerde gootlijst ondersteunen, alsmede friezen met decoratieve baksteeninvulling. Op het dakschild staat een dakkapel, geflankeerd door attiekverhogingen met bollen. Deze dakkapel heeft een rechtgesloten venster onder een profiellijst, een geprofileerde kroonlijst en een samengestelde bekroning met voluten en een fronton met bol.
Het rechtergeveldeel ligt één travee terug en herbergt de entree. De ingang is voorzien van een originele paneel-vleugeldeur onder een bewerkt kalf, een bovenlicht en een fronton met schelpversiering in het diepliggende timpaan. Boven de entree bevindt zich een venster dat gedeeltelijk dichtgemetseld is. De verdere detaillering van dit geveldeel is gelijk aan die van de linkerzijde.
Zij- en achtergevels De rechterzijgevel is op de begane grond grotendeels aan het oog onttrokken door een houten tussenlid. Op verschillende hoogtes zijn kleine vensters in de gevel geplaatst. De linkerzijgevel is nagenoeg blind, op een luik onderin de gevel na.
De achtergevel is voorzien van een laag souterrain met een lage deur en twee vensters onder een terras dat op bakstenen pijlers rust. De deur is voorzien van een luifel. Een grote gevelopening vervangt hier de twee oorspronkelijke vensters.
Waardering In de monumentenomschrijving wordt het woonhuis gekarakteriseerd als een goed gedetailleerd en representatief voorbeeld van eind-19e-eeuwse en vroeg-20e-eeuwse woonhuisarchitectuur in de neorenaissance bouwstijl. Op basis hiervan heeft het pand architectuurhistorische waarde. Daarnaast bezit het ensemblewaarde door de prominente situering binnen de waardevolle negentiende- en vroeg-twintigste-eeuwse bebouwing aan de Asser Vaart.
Zie ook Lijst van gemeentelijke monumenten in Assen
Categorie:Geschiedenis van Assen Categorie:Gemeentelijk monument in Assen Categorie:Bouwwerk van Jan Smallenbroek