De Académie Européenne de Sciences Politiques (AESP) was een in Brussel gevestigd transnationaal politiek netwerk dat vanaf 1969 actief was in conservatieve en anticommunistische kringen in West-Europa. De organisatie werd opgericht door de Belg Florimond Damman, met medewerking van de Franse jurist en politiek netwerker Jean Violet. Damman trad op als secretaris-generaal. Historicus Giles Scott-Smith omschrijft de AESP als een Brusselse creatie van Damman met steun van Violet, die nauw verbonden was met het conservatieve netwerk Le Cercle.
De AESP maakte deel uit van een bredere constellatie van particuliere Europese organisaties waarin politici, ondernemers, diplomaten en anticommunistische activisten elkaar ontmoetten. In de eerste helft van de jaren 1970 richtte zij zich onder meer op de politieke koers van de Europese Beweging en op de internationale campagne voor de libre circulation des hommes et des idées ("vrij verkeer van mensen en ideeën") in de context van de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa.
Ontstaan en politieke context De AESP kwam voort uit het netwerk van Europese organisaties waarin Florimond Damman al vóór 1969 actief was. Historica Catherine Lanneau plaatst Damman in een overwegend rechts en conservatief Belgisch milieu dat zich bezighield met Europese integratie, atlantische samenwerking en anticommunisme. Tot dit milieu behoorden onder meer de Association pour l'Europe Nouvelle et l'Expansion Atlantique (AENA), de Belgische afdeling van het Centre Européen de Documentation et d'Information (CEDI) en kringen rond de Paneuropese Unie. Volgens Lanneau namen de AESP en het Mouvement d'Action pour l'Union Européenne (MAUE) na het verdwijnen van de AENA een deel van deze netwerkfunctie over.
Volgens Klaartje Schrijvers werd de AESP in 1969 door Damman opgericht met medewerking van Jean Violet. Zij beschrijft Otto von Habsburg als een belangrijke inspirator van het initiatief en vermeldt dat Damman secretaris-generaal werd. De organisatie werd opgezet in een periode waarin verschillende conservatieve Europese netwerken probeerden hun onderlinge contacten te versterken en invloed uit te oefenen op het debat over Europese integratie en de verhouding tussen West-Europa, de Verenigde Staten en het Oostblok.
Organisatie en deelnemers De AESP kende verschillende categorieën van deelnemers. Schrijvers baseert haar reconstructie onder meer op ledenlijsten uit het archief van journalist Walter De Bock. Op een lijst van de permanente delegatie uit 1969 stonden onder anderen Paul Vankerkhoven, Jack de Spirlet, Alain de Villegas, Hans Huyn, Vittorio Pons en de Nederlander Cees van den Heuvel.
Op een door Schrijvers geraadpleegde ledenlijst uit 1970 stonden daarnaast verscheidene prominente Europese politici en publieke figuren, onder wie Otto von Habsburg, Richard Coudenhove-Kalergi, de Belgische oud-premier Gaston Eyskens, de Spaanse politicus Manuel Fraga Iribarne, de Franse oud-premier Antoine Pinay, de Belgische oud-premier Paul Vanden Boeynants, Jean Violet en de West-Duitse oud-minister Hans-Joachim von Merkatz. Een ledenlijst uit 1978 vermeldde volgens dezelfde studie onder anderen Giulio Andreotti, het Britse parlementslid John Biggs-Davison en de Spaanse oud-minister Alfredo Sánchez Bella.
Deze lijsten tonen dat de AESP contacten onderhield met personen uit verschillende West-Europese landen en zowel gevestigde politici als particuliere netwerkers omvatte. De precieze betekenis van een vermelding op dergelijke historische ledenlijsten kan echter per categorie verschillen; Schrijvers onderscheidt bijvoorbeeld permanente, effectieve en corresponderende leden.
Politieke doelstellingen en activiteiten De AESP profileerde zich uitgesproken anticommunistisch. Volgens Schrijvers probeerde de organisatie in de eerste helft van de jaren 1970 de invloed van de politieke linkerzijde binnen de Europese Beweging tegen te gaan. Zij bepleitte een sterk Europa dat als anticommunistisch tegenwicht kon functioneren en tegelijk nauw met de Verenigde Staten verbonden bleef.
Een belangrijk werkterrein was de internationale discussie over ontspanning tussen Oost en West. Tussen 1973 en 1975 voerde de AESP volgens Schrijvers campagne rond het thema Libre circulation des hommes et des idées. Het initiatief moest de aandacht vestigen op mensenrechten en op beperkingen van bewegings- en informatievrijheid in de Sovjet-Unie en andere communistische staten.
Scott-Smith plaatst de AESP eveneens centraal in de campagne van rechtse en conservatieve organisaties om tijdens de onderhandelingen van de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa meer nadruk te leggen op mensenrechten en het vrije verkeer van personen en ideeën. In de historiografie wordt deze campagne ook in verband gebracht met de door Jean Violet ontwikkelde Opération Helsinki. Großmann beschrijft die operatie als een bredere lobby- en publiekscampagne waarbij petities, publicaties, bijeenkomsten en contacten met politieke besluitvormers werden ingezet om vrij verkeer en mensenrechten op de agenda van de Oost-Westonderhandelingen te plaatsen.
De daadwerkelijke invloed van deze particuliere campagne op de uiteindelijke Slotakte van Helsinki is niet met zekerheid vast te stellen. Großmann stelt expliciet dat een rechtstreeks causaal effect op de onderhandelingen moeilijk empirisch te beoordelen is. Beweringen van AESP-leden dat zij persoonlijk verantwoordelijk waren voor de opname van het beginsel van vrij verkeer in de Slotakte moeten daarom als claims van betrokkenen worden beschouwd en niet als vastgesteld historisch feit.
Verbindingen met andere netwerken De AESP functioneerde niet geïsoleerd. Scott-Smith beschrijft haar als nauw verbonden met Le Cercle, het internationale conservatieve netwerk rond Jean Violet. Großmann situeert Violet in een transnationaal milieu waarin conservatieve politici, zakenlieden, diplomaten en personen met een achtergrond in inlichtingendiensten elkaar ontmoetten. Violet werkte vanaf de jaren 1950 zelf samen met de Franse buitenlandse inlichtingendienst SDECE.
Er bestonden ook contacten met Interdoc, een internationaal anticommunistisch documentatie- en informatienetwerk dat mede uit West-Europese veiligheids- en inlichtingenkringen was voortgekomen. Scott-Smith schrijft dat Cees van den Heuvel, een centrale Nederlandse figuur binnen Interdoc, een publieke associatie met de AESP vermeed, maar dat achter de schermen samenwerking plaatsvond. Dit staat naast Schrijvers' bevinding dat Van den Heuvel op een AESP-lijst uit 1969 tot de permanente delegatie werd gerekend.
Lanneau plaatst de AESP en het verwante MAUE daarnaast in een ruimer rechts netwerk. Zij beschrijft gedurende de jaren 1970 contacten met uitgesproken anticommunistische organisaties zoals de World Anti-Communist League (WACL) en het Anti-Bolshevik Bloc of Nations (ABN), alsook met radicalere rechtse milieus. Deze verbindingen maken dat de AESP in de historiografie zowel wordt bestudeerd in de context van Europese conservatieve netwerken als in die van het transnationale anticommunisme tijdens de Koude Oorlog.
Terugval na 1979 Florimond Damman overleed in 1979. In een artikel uit december 1983 beschreef Le Monde de AESP als een pro-Europees en sterk anticommunistisch gezelschap en stelde de krant dat de AESP en enkele nauw verwante bewegingen sinds Dammans overlijden grotendeels inactief waren geworden. Een formele ontbindingsdatum wordt in de voornaamste geraadpleegde wetenschappelijke studies niet als een duidelijk afgebakend moment behandeld.
Historiografie Een belangrijk deel van de beschikbare kennis over de AESP is afkomstig uit het doctoraatsonderzoek van historica Klaartje Schrijvers aan de Universiteit Gent. Haar proefschrift uit 2007 behandelt de AESP in een afzonderlijke paragraaf en steunt onder meer op correspondentie en ledenlijsten uit het archief van onderzoeksjournalist Walter De Bock.
De Duitse historicus Johannes Großmann behandelde de AESP vervolgens uitvoerig in zijn monografie Die Internationale der Konservativen uit 2014, waarin de organisatie wordt geplaatst in de geschiedenis van transnationale conservatieve elites en particuliere buitenlandse politiek in West-Europa. In hetzelfde jaar behandelde Giles Scott-Smith de AESP vanuit de geschiedenis van Interdoc en het transnationale anticommunisme. Deze academische studies hebben het mogelijk gemaakt de AESP te onderzoeken zonder uitsluitend afhankelijk te zijn van journalistieke publicaties en latere speculatieve literatuur over geheime politieke netwerken.
Zie ook
Anticommunisme Koude Oorlog Le Cercle Europese Beweging Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa World Anti-Communist League
Bronnen, noten en/of referenties
Categorie:Anticommunisme Categorie:Koude Oorlog Categorie:Internationale organisatie