Le Cercle, ook aangeduid als Cercle Pinay en Cercle Violet, is een besloten, informeel transnationaal netwerk rond buitenlandse politiek, internationale veiligheid en conservatieve politieke samenwerking. In de kring kwamen vanaf de Koude Oorlog politici, diplomaten, zakenlieden, publicisten, militairen en personen met een achtergrond bij inlichtingendiensten uit West-Europa en later ook Noord-Amerika bijeen.

De oorsprong van Le Cercle wordt in de wetenschappelijke literatuur verschillend gedateerd. Adrian Hänni beschouwt 1952–1953 als de periode waarin de kring rond de Franse oud-premier Antoine Pinay en de Franse jurist en netwerker Jean Violet werd gevormd. Johannes Großmann maakt in recenter onderzoek een onderscheid tussen het internationale netwerk dat Violet in de jaren 1950 opbouwde en Le Cercle als een regelmatige informele gespreksgroep, die volgens hem in de jaren 1960 gestalte kreeg.

Ontstaan en vroege ontwikkeling miniatuur|Antoine Pinay in 1952 Jean Violet werd in 1952 door Antoine Pinay als informeel adviseur ingeschakeld. Via Violet ontstonden contacten met prominente West-Duitse politici, onder wie bondskanselier Konrad Adenauer en Franz Josef Strauß. Vanaf 1955 werkte Violet tevens informeel samen met de Franse buitenlandse inlichtingendienst SDECE.

Volgens Großmann gebruikte Violet zijn internationale contacten in de jaren 1960 om een regelmatige, maar niet formeel geïnstitutionaliseerde ontmoetingsplaats te creëren. Onder de personen die in deze vroege fase bij het netwerk betrokken waren, bevonden zich Antoine Pinay, Franz Josef Strauß, de Italiaanse politicus Giulio Andreotti, de Spaanse diplomaat en politicus Alfredo Sánchez Bella, Otto von Habsburg, de Italiaanse industrieel Carlo Pesenti, en het voormalig hoofd van de Centrale Bank van Argentinië, Luis María Otero Montsegur.

De Amerikaanse bankier David Rockefeller was volgens Großmann de eerste deelnemer uit de Verenigde Staten. Zijn betrokkenheid vormde een vroege stap in de geleidelijke trans-Atlantische uitbreiding van het oorspronkelijk vooral West-Europese netwerk.

Anticommunisme en détente Tijdens de Koude Oorlog vormde anticommunisme een belangrijk verbindend element binnen Le Cercle. Het netwerk was echter niet uitsluitend gericht op directe confrontatie met de Sovjet-Unie. In de jaren 1970 probeerden enkele betrokkenen de toenmalige politiek van détente juist te benutten om onderwerpen zoals mensenrechten, informatie-uitwisseling en vrij verkeer nadrukkelijker op de internationale agenda te plaatsen.

Een van de initiatieven die hiermee verband hield, werd door Violet aangeduid als Operation Helsinki. Het doel was om bij het proces van de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa aandacht te bevorderen voor kwesties die later onder de zogenoemde derde korf of Basket III van de Helsinki-akkoorden vielen, waaronder menselijke contacten en informatie-uitwisseling. Rond deze thema's werden petities en internationale contacten georganiseerd. De directe invloed van deze activiteiten op de onderhandelingen over de Slotakte van Helsinki is volgens Großmann echter moeilijk vast te stellen.

Uitbreiding in de jaren 1970 en 1980 Vanaf 1975 vonden bijeenkomsten van Le Cercle onder meer plaats in Wildbad Kreuth, het toenmalige conferentiecentrum van de Beierse CSU. Franz Josef Strauß gebruikte het netwerk voor informele internationale contacten die buiten de reguliere diplomatieke kanalen konden plaatsvinden. De Britse conservatieve politicus Julian Amery fungeerde daarbij als een belangrijke verbinding met conservatieve kringen in het Verenigd Koninkrijk.

Tijdens een bijeenkomst in mei 1977 bespraken deelnemers plannen voor nauwere internationale samenwerking tussen conservatieve en anticommunistische organisaties. Daarbij werd onder meer gesproken over een mogelijke Conservative International en over een praktischer opgezet initiatief onder de naam For a Free Europe.

Aan het einde van de jaren 1970 en in de jaren 1980 nam de deelname vanuit de Verenigde Staten toe. Tot de aanwezigen behoorden personen uit politieke, militaire en inlichtingenkringen, waaronder voormalige hoge functionarissen van de CIA zoals William Colby en Vernon Walters. De Britse anticommunistische publicist en activist Brian Crozier werd eveneens een regelmatige deelnemer.

Het netwerk ontwikkelde in deze periode contacten met conservatieve politieke milieus rond de Britse premier Margaret Thatcher en de Amerikaanse president Ronald Reagan. De beschikbare bronnen tonen aan dat personen binnen die politieke milieus Le Cercle en verschillende van zijn deelnemers kenden, maar laten volgens Großmann niet toe om zonder meer een directe causale invloed van Le Cercle op afzonderlijke regeringsbesluiten vast te stellen.

Zuid-Afrika Afrika en in het bijzonder Zuid-Afrika behoorden in de jaren 1980 tot de besproken geopolitieke onderwerpen. Volgens Großmann keerden de meeste betrokken leden van Le Cercle zich tegen de internationale isolering van het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime. Zij beschouwden de strijd tegen communistische invloed in zuidelijk Afrika als een belangrijke geopolitieke prioriteit.

Zuid-Afrikaanse diplomaten, onder wie ambassadeur Brand Fourie, onderhielden contacten met deelnemers van Le Cercle. Bijeenkomsten of bezoeken waarbij leden van de kring aanwezig waren, vonden in januari 1984 plaats in Stellenbosch en in maart 1988 in Kaapstad. Deze contacten moeten worden gezien tegen de achtergrond van de bredere Koude-Oorlogspolitiek in zuidelijk Afrika en de toenmalige internationale discussie over sancties en apartheid.

Na de Koude Oorlog Le Cercle hield volgens de door Großmann onderzochte bronnen niet op te bestaan na de val van het IJzeren Gordijn. Deelnemers bleven elkaar in de vroege jaren 1990 regelmatig ontmoeten. Tot de besproken onderwerpen behoorden de politieke transitie in Oost-Europa, de Joegoslavische oorlogen, de Golfoorlog, het einde van de apartheid en ontwikkelingen in het Arabisch-Israëlische conflict.

Over de latere geschiedenis van Le Cercle is aanzienlijk minder onafhankelijk bronnenmateriaal beschikbaar. Terrorisme was al sinds de jaren 1970 een onderwerp binnen het netwerk; na het einde van de Koude Oorlog lijkt terrorismebestrijding een centralere plaats te hebben ingenomen, terwijl het klassieke anticommunisme aan betekenis verloor.

Organisatie en werkwijze Le Cercle was geen conventionele denktank met een openbaar onderzoeksprogramma, personeel en een reguliere publicatiereeks. De organisatie functioneerde voornamelijk als een besloten netwerk voor informele gesprekken en persoonlijke contacten tussen politiek en maatschappelijk invloedrijke deelnemers.

Uit een door Großmann aangehaald intern document uit het begin van de jaren 1990 blijkt dat bijeenkomsten toen doorgaans tweemaal per jaar plaatsvonden. Het beoogde doel was de uitwisseling van opvattingen en informatie en het onderhouden van persoonlijke relaties. Großmann karakteriseert de kring vanuit historisch perspectief als een informeel, elitair lobby- en contactnetwerk van overwegend conservatieve besluitvormers.

Julian Amery trad vanaf het begin van de jaren 1980 op als voorzitter. De besloten aard van de bijeenkomsten en het ontbreken van een omvangrijk openbaar archief maken het moeilijk om voor alle perioden een volledige ledenlijst, formele bestuursstructuur of exacte besluitvormingsprocedure te reconstrueren.

Historiografie en betekenis De geschiedschrijving over Le Cercle wordt bemoeilijkt door het informele en vertrouwelijke karakter van het netwerk en door de beperkte beschikbaarheid van primaire documenten. Tot de academische onderzoekers die Le Cercle uitvoerig hebben bestudeerd behoren Johannes Großmann en Adrian Hänni.

Hänni dateert de vorming van de organisatie in 1952–1953 en behandelt Pinay en Violet als centrale initiatiefnemers. Großmann benadrukt daarentegen dat Violets internationale netwerk weliswaar in de jaren 1950 ontstond, maar dat Le Cercle als een terugkerende informele gespreksgroep pas in de jaren 1960 herkenbaar werd. Het exacte 'oprichtingsjaar' is daardoor afhankelijk van de vraag of men de oorsprong van Violets netwerk of de institutionalisering van de regelmatige bijeenkomsten als beginpunt neemt.

Over de politieke invloed van Le Cercle is eveneens voorzichtigheid geboden. De aanwezigheid van invloedrijke deelnemers en hun contacten met regeringskringen tonen aan dat het netwerk toegang had tot belangrijke politieke milieus. Volgens Großmann is het echter empirisch moeilijk om aan te tonen dat specifieke beleidsbeslissingen rechtstreeks door Le Cercle zijn veroorzaakt. De historische betekenis van de kring is beter aantoonbaar als die van een transnationaal intermediair netwerk waarin conservatieve elites informatie uitwisselden, contacten onderhielden en informele buitenlandse politiek bedreven.

Literatuur

Externe link Vom 'Abendland' zum westeuropäischen Neokoservatismus

Categorie:Politiek van de Europese Unie