miniatuur|De circustent van het Great Moscow State Circus in de UK (2012) Russisch Staatscircus is de verzamelnaam voor de staatsgeorganiseerde circusorganisaties die sinds de nationalisering van de Russische circussen in 1919 onder toezicht van de Sovjetstaat en later de Russische Federatie opereren. De benaming wordt buiten Rusland vaak gebruikt voor internationale tourneegezelschappen die voortkomen uit het Sovjet- en Russische circusstelsel, hoewel deze niet altijd rechtstreeks verbonden zijn met één specifieke instelling in Moskou. De ontwikkeling van het Russische Staatscircus heeft een belangrijke invloed gehad op de moderne circuskunst door de combinatie van hoogstaande acrobatiek, choreografie, theater, muziek en technische innovatie.
Geschiedenis Na de Russische Revolutie werden alle circussen in 1919 genationaliseerd op bevel van Lenin (1870–1924), die het circus beschouwde als een kunstvorm voor het brede publiek, vergelijkbaar met opera en ballet maar toegankelijker voor de arbeidersklasse. De verschillende circusondernemingen werden samengebracht onder een centraal staatsbestuur dat uiteindelijk uitgroeide tot Sojoezgostsirk (Soyuzgoscirk), de centrale circusorganisatie van de Sovjet-Unie.
In 1927 werd in Moskou de Staatsschool voor Circus- en Variétékunst opgericht, de eerste gespecialiseerde staatsopleiding voor circusartiesten ter wereld. Het onderwijs combineerde gymnastiek, dans, acteren en technische circusdisciplines, waardoor generaties artiesten een uitzonderlijk hoog professioneel niveau bereikten.
Tijdens de tweede helft van de twintigste eeuw beschikte de Sovjet-Unie over tientallen vaste circussen en honderden reizende producties die jaarlijks tientallen miljoenen bezoekers trokken. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 werd het systeem hervormd. De Russische staatscircussen werden ondergebracht in de Russische Staatscircusmaatschappij (Rosgostsirk), die tegenwoordig tientallen vaste circussen en reizende gezelschappen beheert. Rosgostsirk geldt nog steeds als een van de grootste circusorganisaties ter wereld en vertegenwoordigt duizenden medewerkers en honderden acts.
Sinds het begin van de eenentwintigste eeuw staat het Russische Staatscircus voor nieuwe uitdagingen. De internationalisering van de circuswereld, de opkomst van hedendaagse circustheatergezelschappen zoals Cirque du Soleil, strengere Europese regelgeving inzake dierenwelzijn en de geopolitieke spanningen sinds 2022 hebben geleid tot een afname van het aantal officiële Russische tournees in verschillende westerse landen. Tegelijkertijd blijft de Russische circustraditie internationaal erkend vanwege haar uitzonderlijk hoge technische niveau en haar blijvende invloed op de ontwikkeling van de moderne circuskunst.
Producties thumb|Nieuwjaarsprogramma "Goldfish" miniatuur|Moskou Staatscircus - Voorstelling "Het verhaal van het zand" (2019) Internationaal verwierf het Russische Staatscircus grote bekendheid met zijn buitenlandse tournees.
De eerste tournee in West-Europa vond plaats in februari 1956 in het Koninklijk Circus te Brussel. Het optreden maakte diepe indruk omdat het publiek voor het eerst kennismaakte met de technisch hoogstaande Sovjet-acrobatiek, de artistieke enscenering en de sterk gechoreografeerde voorstellingen. Nadien volgden langdurige tournees door Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Noord-Amerika, Australië en talrijke andere landen.
De buitenlandse tournees droegen in belangrijke mate bij aan de herwaardering van het traditionele circus in West-Europa tijdens de jaren zestig en zeventig. België speelde een bijzondere rol in deze internationale geschiedenis doordat Brussel het eerste westerse gastland was. Sindsdien bezochten verschillende Russische staatscircussen regelmatig Belgische steden zoals Brussel, Antwerpen, Gent, Hasselt en Luik, onder verschillende namen, zoals Moscow State Circus, Great Moscow State Circus als Russian State Circus.
De producties werden doorgaans gepresenteerd in grote evenementenhallen of circustenten en omvatten klassieke disciplines zoals luchtacrobatiek, Russische schommel, hand-op-handacrobatiek, koorddansen, jongleren, clownsnummers en – vooral in de twintigste eeuw – dierenacts met paarden, beren, tijgers of olifanten. Vanaf de eenentwintigste eeuw verminderde het aandeel van dierenacts geleidelijk onder invloed van veranderende maatschappelijke opvattingen en strengere regelgeving in verschillende Europese landen.
Ook in Nederland waren Russische staatscircussen sinds de jaren zestig een regelmatig terugkerende attractie. Tournees deden onder meer Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Eindhoven en Groningen aan. De Nederlandse voorstellingen werden gepromoot als grootschalige familieshows waarin de nadruk lag op spectaculaire acrobatische groepsnummers, clowneske intermezzo's en technisch verfijnde evenwichtsnummers.
Door de hoge opleidingsgraad van de artiesten genoten deze producties een reputatie van uitzonderlijke discipline en artistieke kwaliteit. De producties van het Russische Staatscircus onderscheiden zich door een sterk theatrale opbouw. Anders dan veel traditionele westerse circussen vormen de afzonderlijke acts vaak onderdelen van een doorlopend verhaal met een uitgewerkt decor, speciaal gecomponeerde muziek en uitgebreide kostuums. Tot de bekendste disciplines behoren de Russische bar (een draagbare, flexibele springbalk), de Russische schommel (grote, op de vloer gemonteerde mechanische schommel, ontworpen om artiesten over enorme afstanden te lanceren), vliegende trapeze, handbalans, luchtringen, contortionisme, clownskunst en groepsacrobatiek. Deze combinatie van atletische prestaties en theatrale vormgeving heeft invloed uitgeoefend op talrijke hedendaagse circusgezelschappen.
Artiesten
Verschillende internationaal bekende artiesten maakten gedurende hun loopbaan deel uit van het Sovjet- en Russische staatscircussysteem. Tot de beroemdste behoort clown Oleg Popov (1930–2016), die wereldwijd bekend werd als "de zonnige clown" en jarenlang het gezicht van de Sovjetcircussen vormde. Ook Joeri Nikoelin (1921-1997) verwierf internationale faam als clown en later als directeur van het Circus Nikulin in Moskou.
Daarnaast leverde het staatscircus vele generaties gerenommeerde acrobaten, trapezewerkers, jongleurs en dierentrainers die regelmatig optraden tijdens internationale circusfestivals, waaronder het Internationaal circusfestival van Monte Carlo, waar Russische artiesten traditioneel een groot aantal onderscheidingen behaalden.
De Nederlandse organist en pianist Joop Walvis (1905–1996) speelde onder andere voor het Russisch Staatscircus voor de clown Oleg Popov. Ook de Nederlandse artieste Marjolein Meijers (1958) speelde in 1983 als bassiste bij het circus.
Literatuur
Externe links Moscow Circus op Circipedia
Categorie:Circus Categorie:Cultuur in Rusland