Billiton Arnhem was een Nederlandse tin- en loodfabriek die bestaan heeft van 1928 tot 1993.
Geschiedenis 1928 - 1945 In 1928 werd de NV Hollandsch Metallurgisch Bedrijf opgericht. Aandeelhouders van dit nieuwe bedrijf waren Billiton Maatschappij, Hollandsche Bank voor Zuid-Amerika en administratiekantoor Unitas uit Utrecht. De fabriek werd gevestigd op het industriegebied Het Broek, op een terrein van uiteindelijk circa 11 hectare tussen het spooremplacement en de Westervoortsedijk in Arnhem (zuidoost). Als directeur werd de heer Dr. Falckmann aangesteld, voorheen werkzaam bij een tinfabriek in de Duitse stad Hamburg. De fabriek werd opgestart met een groep eigen technische beambten en met ca 150 ongeschoolde arbeiders die wel in Arnhem moesten wonen. In eerste instantie richtte men zich op de verwerking van tinerts uit Bolivia en vervaardiging van zwavelzuur.Rotterdams Arnhems Industrieterrein: 60.000 m² beschikbaarstelling Nieuwsblad 8 februari 1928)Hollandse Metallurgische Bedrijven Het Vaderland (25 april 1930)Industrie te Arnhem: Belangrijk Metallurgisch bedrijf Het Volk (9 februari 1928) Twee jaar later kwam het bedrijf in het nieuws toen een artikel verscheen over de werkomstandigheden die allesbehalve gezond genoemd konden worden. Zo moesten werknemers in kokende zuur- en zwavellucht werken naast de enorme hitte bij het werk nabij de ovens.Het metallurgisch bedrijf te Arnhem De Tribune: soc. dem. weekblad (24 maart 1930)
Eind jaren 30 verwerkte het bedrijf in Arnhem tinerts dat afkomstig was van het eilanden Banka en Belintun (Billiton) in Nederlands Indië. Beide eilanden zijn gelegen op de aan tinerts rijke granietlaag die loopt van Siam (het huidige Thailand) via Malakka naar de Riau-archipel. Alleen Banka telde al 50 mijnen. Moederbedrijf Billiton Mij werd exploitant en eigenaar van de ertsmijnen. Ook was het eigenaar de Singkep Tin Exploitatiemaatschappij (Sitem) dat mijnen exploiteerde op het eiland Singkep, gelegen aan de Lingga-archipel.
Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak werd de aanvoer van het erts vanaf Zuid-Amerika en Nederlands Indië bemoeilijkt en werd de tinerts van Billiton tijdelijk in een fabriek te Penang verwerkt. De Japanners lieten echter tijdens de bezetting de belangrijkste mijnen vollopen met water en verwijderden alle apparatuur. Hierdoor kon Billiton geen erts meer delven.Het Banka tin Nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië (16 februari 1940)Nederlandsch fabrikaat en grondstoffen uit overzeesch Nederland Algemeen Handelsblad 20 december 1939) Door de oorlog kwam in Nederland de tinproductie tot stilstand en werd de tinsmederij in Arnhem stopgezet. Dat was onvoorzien en een aanzienlijke kostenpost gezien de investeringen die gedaan waren. De tinsmederij behoorde op dat moment tot de modernste en beste tinsmederijen van de wereld.Geen tin voor Arnhem Nieuws van de Dag voor Nederlandsch Indie (26 februari 1940)
1945 - 1959 miniatuur|Gieten van tinblokken uit grote gietklok bij Billiton miniatuur|Kantine van een van de fabrieken van Billiton Arnhem miniatuur|Smelterij Billiton Arnhem miniatuur|De Billiton fabriek Arnhem anno 1975 miniatuur|Nieuwbouw Billiton Research gebouw in Arnhem
In oktober 1945 hervatte de fabriek in Arnhem weer geleidelijk de lood- en alliage-activiteiten. In 1946 kwam de aanvoer vanuit Nederlands Indië en Bolivia weer op gang en werd de tinproductie hervat. Op het eiland Billiton werden 7000 arbeiders tewerkgesteld voor de winning van het tinerts in de mijnen en de baggerschepen die het tinerts van de bodem van de rivieren afschraapten.Uit kleine fabriek groeide een bedrijf met wereldnaam Trouw (2 oktober 1953)Indië’s Tinwinning in 1947 weer op peil Trouw 27 januari 1947) In 1949, na het einde van de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog, bracht Billiton Mij de tinertsproductie van Banka en Sitem onder in dochterbedrijf Gemeenschappelijke Mijnbouw Bedrijf, genaamd Billiton GMB.
In 1958 besloot de Indonesische regering dat tinerts voortaan niet meer door Nederlandse bedrijven mocht worden uitgesmolten. Het gevolg was dat de fabriek in Arnhem aan 100 medewerkers ontslag moest aanzeggen en op zoek moest naar alternatieven. Het bedrijf sloot een samenwerkingsverband met twee Amerikaanse bedrijven, Kawecki Chemical Co en Philip Brothers.
Kort daarna sloot het moederbedrijf Billiton Mij als eerste Nederlandse onderneming een overeenkomst met de nieuwe Indonesische regering over de overdracht en afwikkeling van belangen en bezittingen. Dochterbedrijf Billiton GMB op Indonesië was al voor 50% eigendom van Indonesië en werd nu volledig eigendom, waardoor ook Sitem automatisch volledig eigendom werd van Indonesië. In ruil kreeg Billiton Mij de in Nederland aanwezige liquide middelen en o.a. alle aandelen van De Hollandse Metallurgische Fabriek in Arnhem.Billiton Mij sluit akkoord met Indonesië over tin De Volkskrant (4 september 1959)
1960 - sluiting In 1962 werd vanuit de samenwerking met de Amerikanen een nieuw bedrijf opgericht, Kawecki Billiton Mij dat zich zou gaan toeleggen op de vervaardiging van tantalium- en niobiumfolies naast tantalium-anodes: metaalproducten bestemd voor de elektronische industrie. Hiertoe werd op het bedrijfsterrein in Arnhem een nieuwe fabriek gebouwd. Ook werd het bedrijf Billiton PhiBro BV opgericht dat zich richtte op de verwerking van vanadium tot vanadiumpentoxide en de legering ferrovanadium.Billiton Mij: Nieuwe fabriek komt dit jaar nog gereed Algemeen Handelsblad (7 december 1962)Nieuwe fabriek in Arnhem: 50/50 belang Billiton De Telegraaf 15 december 1961) Een jaar later was er een akkoord met de Indonesische staatstinbouwmijnen om opnieuw tinerts naar Arnhem te verschepen en daar te verwerken.Erts naar Arnhem Nieuwsblad van het Noorden (28 september 1963)
In 1968 besloot de Indonesische regering onder bewind van Soeharto om Billiton Mij toch weer binnen te halen als exploitant van de ertsmijnen. De langdurige ervaring van het bedrijf bleek onmisbaar.Billiton om zijn koloniale ervaring terug in Indonesië De Waarheid (23 augustus 1968) Het verwerkingsbedrijf in Arnhem kondigde hierop aan dat de smeltactiviteiten werden uitgebreid. Naast cadmium, indium, bismut en antimoon ging men arseen, telluur en mogelijk ook goud smelten. Hiertoe had het bedrijf een tien-tons elektrische smeltoveninstallatie gekocht van Hoogoven-dochter Rijnstaal.Goudproductie bij Billiton? De Tijd: dagblad voor Nederland (5 oktober 1968) In 1970 werd Shell eigenaar van het Billitonconcern en nam direct een belangrijke beslissing inzake de tinfabriek in Arnhem. Ondanks de investeringen en orders werden namelijk de eerste verliezen geleden, mede vanwege de onverwacht afnemende aanvoer van tinerts. In 1971 zou de tinfabriek in Arnhem gesloten worden moeten worden. Op dat moment werkten er in totaal 600 mensen bij de fabriek.Arnhems bedrijf Billiton loopt uit het spoor Het Vrije volk (6 mei 1969)
Anno 1976 telde het bedrijf in Arnhem feitelijk vier dochterondernemingen:Billiton Arnhem. Of steeds in kwade reuk De Waarheid (6 februari 1976) De Hollandse Metallurgische Industrie Billiton BV Billiton PhiBro NV Kawecki Billiton Metaalindustrie (Hoofdkantoor). De productielocatie was in Delfzijl Billiton Research NV
In 1977 besloten de Amerikanen om zich terug te trekken uit Billiton PhiBro vanwege teleurstellende bedrijfsresultaten. Er werden plannen gemaakt om te stoppen met de verwerking van vanadium en dat zou ontslag hebben betekend voor de helft van de 320 werknemers van deze fabriek. De vakbonden kwamen in verzet en eisten dat gekeken moest worden naar alternatieve werkgelegenheid bij de andere bedrijfsonderdelen.Amerikanen trekken zich terug De VolkskrantEerst met bonden praten: Billiton trekt ontslag in Leeuwarder courant (25 november 1978)Personeel Billiton: ontslagselectie moet uitgesteld De Volkskrant (23 november 1978) In januari 1979 viel uiteindelijk toch het doek voor 100 werknemers van de fabriek van dochterbedrijf Hollandse Metallurgische Industrie Billiton nadat de vakbonden akkoord waren gegaan met de reorganisatie en moderniseringsplannen die tientallen miljoenen zouden gaan bedragen.Billiton Het Parool (12 januari 1979) Eind van het jaar bleek dat de plannen niet haalbaar bleken en vreesden de vakbonden sluiting van dit deel van Billiton. Het bedrijf besloot om voor de recycling van loodaccu's toch nieuwe investeringen te doen en kocht daartoe in 1983 voor 8 miljoen gulden in Amerika een zogenaamde accu-breker. Deze machine kon dagelijks 20.000 kg aan accu’s verwerken waarbij lood, zwavelzuur en bakeliet werden gescheiden en de belasting voor het milieu minimaal zou zijn. Later werd duidelijk dat het bedrijf deze claim niet waar kon maken en bleek dat men illegaal accu-afval had gedumpt. (Zie hieronder, paragraaf Milieuproblematiek en bodemverontreiniging.)
In 1984 werd op initiatief van moederbedrijf Shell een nieuw onderzoekslaboratorium geopend op het terrein van Billiton. Dit nieuwe laboratorium zorgde voor extra werkgelegenheid en was bestemd voor metallurgisch onderzoek en specialistisch onderzoek naar ertsen.Nieuw lab voor Billiton Arnhem De Telegraaf (31 oktober 1984)
In 1991 kwam het bedrijf in het nieuws omdat men wilde stoppen met de recycling van accu’s. De bedrijfsresultaten waren verliesgevend.Billiton wil stoppen met recyclen accu’s De Telegraaf (28 augustus 1991) Het bedrijf deed vervolgens een poging om een deal te sluiten met het ministerie van VROM. In ruil voor het opruimen van de duizenden tonnen chemisch afval op het terrein van de fabriek door het VROM (want er waren geen reguliere stortmogelijkheden voor dit afval) zou het bedrijf doorgaan, wellicht ondersteund door subsidie, met het recycleren van accu’s waarmee het milieu tenslotte ook geholpen was. Er kwam geen deal. In 1991 besloot moederbedrijf Shell het dochterbedrijf Hollandse Metallurgische Industrie Billiton te sluiten. Het bedrijf had op dat moment als hoofdactiviteiten: lood- en tinsmelterij accurecycling productie van metaalzouten (ten behoeve van de farmaceutische, glas - en kunststofindustrie) walserij waar metaaloxide werd gemaakt
Met het Duits-Franse bedrijf Metaleurop werd een overeenkomst gesloten om vanaf 1993 de centrale inzameling van accu’s over te nemen en te transporteren naar hun verwerkingsbedrijf nabij Lille. De lood- en tinsmelterij werd opgeheven.Billiton doet verwerking accu’s aan Metaleurop over Billiton Arnhem schrapt 150 van de 190 banen] NRC Handelsblad (23 december 1991)
Twee jaar later werd ook het researchlaboratorium gesloten waar op dat moment nog 240 mensen werkten. Daarmee was Billiton Arnhem definitief ontmanteld.Ook Shell dochter Billiton sluit researchafdelingLimburgsch dagblad (11 september 1993)
Data sluitingen bedrijfsonderdelen 1971 TinfabriekBilliton: 200 man weg Het Vrije volk (6 april 1971) 1977 LoodovensBilliton sluit loodovens een maand eerder Het Vrije volk (3 maart 1977) 1991 LoodsmelterijBilliton sluit loodsmelterij de Telegraaf (15 november 1991) 1993 Billiton research.Billiton sluit laboratorium: 240 banen weg Nieuwsblad van het Noorden (10 september 1993)
Milieuproblematiek en bodemverontreiniging miniatuur|Spelende kinderen in de wijk 't Broek met op de achtergrond Billiton. miniatuur|Aanbieding van 2500 handtekeningen aan burgemeester Roelen over zorg vervuiling Biliton miniatuur|Actievoerders vragen steun bij het Shell-tankstation. Billiton wil acculood uit Italië breken.
Eind jaren '60 merkten boeren rond de Hollandse Metallurgische Industrie Billiton BV te Arnhem dat er iets aan de hand was. Tientallen koeien die graasden in de uiterwaarden rond de fabriek werden plotseling ziek. Een aantal stierf zelfs. Het vee had molybdeenvergiftiging opgelopen. De zaak kwam pas na een aantal jaren voor de rechtbank, maar nog vóór de rechter uitspraak deed betaalde Billiton de getroffen boeren f150.000,-Billiton betaalt anderhalve ton aan boeren De Volkskrant (17 oktober 1974)