Regnans in coelis is een pauselijke bul van Clemens V, gedateerd op 12 augustus 1308 te Poitiers. Met de bul riep de paus een algemeen kerkelijk concilie bijeen in Vienne, met als voorziene openingsdatum 1 oktober 1310. Het latere Concilie van Vienne moest zich in het bijzonder buigen over de Orde van de Tempeliers, maar ook over hulp aan het Heilige Land en de hervorming van de Kerk.
De bul maakte deel uit van een reeks pauselijke maatregelen naar aanleiding van het proces tegen de Tempeliers dat in 1307 was begonnen. Op dezelfde datum werd ook Faciens misericordiam uitgevaardigd, waarmee Clemens V het kerkelijke onderzoek naar de orde en haar afzonderlijke leden organiseerde. Het voor 1310 aangekondigde concilie werd later uitgesteld en opende uiteindelijk op 16 oktober 1311.
Achtergrond Op 13 oktober 1307 liet koning Filips IV van Frankrijk de Tempeliers in zijn rijk arresteren. Zij werden beschuldigd van onder meer ketterij en andere religieuze overtredingen. De Orde van de Tempeliers stond echter rechtstreeks onder pauselijk gezag, waardoor de koninklijke actie tevens een kerkelijk-juridisch vraagstuk vormde. Clemens V reageerde aanvankelijk kritisch op de eenzijdige arrestaties en probeerde vervolgens de behandeling van de zaak onder pauselijke controle te brengen.
Op 22 november 1307 vaardigde Clemens de bul Pastoralis praeeminentiae uit, waarin ook andere christelijke vorsten werden opgedragen de Tempeliers te arresteren en hun goederen voorlopig veilig te stellen. Begin 1308 schortte de paus de inquisitoriale procedures tijdelijk op. Tijdens onderhandelingen tussen de paus en Filips IV in Poitiers in mei en juni 1308 werd vervolgens een systeem van kerkelijke onderzoeken voorbereid. Daarbij werd onderscheid gemaakt tussen onderzoek naar afzonderlijke leden van de orde en onderzoek naar de orde als instelling.
In augustus 1308 kreeg deze regeling haar formele uitwerking. Faciens misericordiam bepaalde de onderzoeksprocedures en stelde onder meer commissies in. Regnans in coelis plaatste de uiteindelijke behandeling van de zaak in het kader van een algemeen concilie.
Inhoud De bul opent met een uitvoerige kerkelijke en theologische uiteenzetting en behandelt vervolgens de beschuldigingen tegen de Tempeliers. Clemens presenteerde de gebeurtenissen rond de orde als een ernstige crisis die de gehele christenheid aanging.
Als oplossing kondigde hij de bijeenroeping van een algemeen concilie aan. Dit concilie moest zich niet alleen over de orde als geheel en over haar afzonderlijke leden beraden, maar tevens twee andere belangrijke kwesties behandelen: de ondersteuning en eventuele herovering van het Heilige Land en de hervorming van het kerkelijke leven.
Als vergaderplaats werd Vienne in het Dauphiné aangewezen. De stad ligt tegenwoordig in Frankrijk, maar maakte ten tijde van de convocatie niet deel uit van het koninkrijk Frankrijk. De voorziene begindatum was 1 oktober 1310.
De tekst is in verschillende middeleeuwse afschriften en pauselijke registers overgeleverd. Een afschrift in het register van William Greenfield, aartsbisschop van York, vermeldt de bul onder 12 augustus 1308 en bevat zowel de oproep tot een nieuw algemeen concilie als de convocatie daarvoor. De bul werd tevens opgenomen als nr. 3626 in het in de negentiende eeuw uitgegeven Regestum Clementis Papae V.
Uitstel en Concilie van Vienne De onderzoeken naar de Tempeliers namen meer tijd in beslag dan aanvankelijk voorzien. Clemens V stelde daarom met de bul Alma mater van 4 april 1310 de opening van het concilie uit. Het concilie kwam uiteindelijk op 16 oktober 1311 in Vienne bijeen.
De Tempelierskwestie vormde er een belangrijk onderwerp. De behandeling leidde niet tot een reguliere rechterlijke veroordeling van de orde door het concilie. Clemens V besloot de orde uiteindelijk op pauselijk gezag op te heffen. Met de bul Vox in excelso van 22 maart 1312 werd de Orde van de Tempeliers opgeheven. Bij Ad providam van 2 mei 1312 werden de meeste bezittingen van de voormalige orde aan de Orde van Sint-Jan toegewezen, met uitzonderingen voor delen van het Iberisch Schiereiland.
Betekenis Regnans in coelis is van belang voor de geschiedenis van zowel het Tempeliersproces als het Concilie van Vienne. De bul maakte duidelijk dat de uiteindelijke besluitvorming over de orde binnen een door de paus geleid kerkelijk kader moest plaatsvinden. Zij verbond de Tempelierskwestie bovendien met twee bredere prioriteiten van het pontificaat van Clemens V: de organisatie van hulp voor het Heilige Land en kerkelijke hervorming.
De bul dient niet te worden verward met Regnans in Excelsis, de bul die paus Pius V in 1570 tegen koningin Elizabeth I van Engeland uitvaardigde.
Literatuur
Regestum Clementis Papae V, deel III, Rome: Typographia Vaticana, 1886, nr. 3626.
Zie ook
Concilie van Vienne Faciens misericordiam Vox in excelso
Categorie:Pauselijke bul Categorie:Document uit de 14e eeuw Categorie:Orde der Tempeliers