Eleno de Céspedes (1545, Alhama de Granada – overleden na 1589), ook bekend onder de geboortenaam Elena de Céspedes, was een vrijgemaakte persoon die actief was als chirurg en met moderne terminologie mogelijk als intersekse of transgender aangeduid zou kunnen worden.De juiste term is vrijwel onmogelijk met terugwerkende kracht te bepalen, wat de reden is dat in dit artikel zo min mogelijk voornaamwoorden voor De Céspedes worden gebruikt. De Céspedes werd vooral bekend door een onderzoek van autoriteiten en de Inquisitie in 1587. De Inquisitie probeerde daarbij vast te stellen of het huwelijk dat Eleno – als echtgenoot – was aangegaan met Maria del Caño rechtsgeldig was of een vorm van sodomie, toen nog verboden door de kerk.
Vroege leven De Céspedes werd geboren als Elena de Céspedes, dochter van een slaafgemaakte vrouw, Francisca de Medina, uit het zuiden van Spanje en een vrije Spaanse boer. De vader had echter extreem weinig invloed; Francisca en haar kind leefden in het huishouden van de De Céspedes en het kind kreeg op jonge leeftijd deze achternaam.De bronnen verschillen over de leeftijd waarop De Céspedes deze achternaam en vrijheid ontving. Zo wordt er over 8-, 10- en 12-jarige leeftijd gesproken. Tegelijk met deze achternaam volgde vrijheid; om de pas overleden slaafmeesteres van het huishouden te eren, werd manumissie verleend. Toch zou De Céspedes de littekens van deze tijd in slavernij diens hele leven lang blijven dragen; het gelaat van het kind was al op jonge leeftijd gebrandmerkt om de status als slaaf weer te geven.
Eerste huwelijk en werk De Céspedes werd als kind opgevoed binnen het traditionele rollenpatroon dat voor meisjes gold en zou op 16-jarige leeftijd huwen met een man. Een zoon, Cristóbal, zou na een zwangerschap – gedragen door De Céspedes – geboren worden. Ouder en kind werden echter al snel verlaten door de vader van Cristóbal, waarna De Céspedes het jongetje onderbracht bij een bekende uit Sevilla en vertrok om werk te vinden. In eerste instantie was het werk vooral gericht op handwerk, maar na een conflict met een pooier – die door De Céspedes werd doodgestoken, waarna bedreigingen van familie van de pooier aan diens adres volgden – besloot De Céspedes om kleding die traditioneel met mannen werd geassocieerd te dragen en werk te verrichten dat vaker door hen werd gedaan. Zodoende werd er werk gevonden als boerenknecht en herder.
In deze periode ontstond er al frictie over het dragen van deze kleding; De Céspedes werd al eens opgepakt en weer vrijgelaten – met als voorwaarde voor die vrijlating een terugkeer naar vrouwenkleding. Dit hield echter niet lang stand. De Céspedes besloot al spoedig toe te treden tot het leger en zou – wederom in mannenkleding – helpen de Morisken te bestrijden in de Opstand van Alpujarras (1568–1571). Hierna volgde een periode in Madrid en een opleiding tot chirurg(e) via een bevriende chirurg. De Céspedes zou vervolgens rondreizen in de regio rondom Toledo en chirurgisch werk aanbieden. In deze periode kwam het ook tot een eerste ontmoeting met Maria del Caño uit het dorp Ciempozuelos.
Tweede huwelijk Na de ontmoeting met Maria volgde een huwelijk, hoewel het zeer lastig was om toestemming te krijgen van de autoriteiten. De vicaris die toestemming moest geven voor het huwelijk, weigerde in eerste instantie, mogelijk doordat De Céspedes geen baardgroei had, getuige de vragen of De Céspedes wellicht een eunuch was. Dit ontkende De Céspedes en daarop werd besloten tot een genitaal onderzoek, om zeker te zijn van diens mannelijkheid. Twee artsen, waaronder een bekende uroloog, Francisco Díaz de Alcalá, waren bij het onderzoek betrokken. Beiden concludeerden dat De Céspedes – ondanks diens eerdere zwangerschap – een man was, zodat het huwelijk doorgang kon vinden. Het stel vestigde zich in Yepes.
Rechtszaak Een soldaat die samen met De Céspedes gevochten had tijdens de Opstand van Alpujarras, meldde zich echter na enige tijd bij de gouverneur van het gebied. Deze militair wist van het eerste huwelijk van De Céspedes en meldde dit bij de autoriteiten. Hierop volgden een onderzoek en een vervolging door de (wereldlijke) autoriteiten. De Alcalá en de andere arts, die het eerdere onderzoek hadden verricht, zouden wederom onderzoek doen en kwamen nu tot conclusies die lijnrecht tegenover hun eerdere conclusies stonden; zij meenden dat De Céspedes een vrouw was, geen man zoals eerder gedacht. Er volgde daarna een extreem invasief onderzoek door een groep vroedvrouwen, die de maagdelijkheid van zowel De Céspedes als Del Caño moesten vaststellen. Hierna, op 4 juli 1587, werd De Céspedes officieel in staat van beschuldiging gesteld. De aanklacht was veelkleurig: travestie, zich uitgeven voor het andere geslacht, huwelijk tussen twee vrouwen, sodomie en het belachelijk maken van het sacrament van het huwelijk, maar ook hekserij, waarmee De Céspedes de medici bij het eerste onderzoek om de tuin zou hebben geleid.
Tussenkomst Inquisitie In Spanje was in deze tijd het hebben van een lesbische relatie aanleiding tot het uitvoeren van de doodstraf.Dit in tegenstelling tot de gangbare houding (in Europa) tegenover vrouwelijke homoseksualiteit, die vaak meer geaccepteerd was dan mannelijke homoseksualiteit, zie ook Lesbianisme#Geschiedenis. Onderzoeker Francois Soyer meent dat de gouverneur van het gebied hoogstwaarschijnlijk deze straf ook zou hebben uitgevoerd om een voorbeeld te stellen, ware het niet dat de Inquisitie tussen beide kwam. Doordat er sprake zou zijn van hekserij viel het onderzoek geheel aan haar toe, een recht waar ze dan ook gebruik van zou maken. De Céspedes was vastbesloten de Inquisitie ervan te overtuigen dat er sprake was van hermafroditisme en dat daarmee beide huwelijken geoorloofd waren. Er volgde wederom een fysiek onderzoek door artsen van de Inquisitie, waar wederom werd vastgesteld dat er geen sprake was van andere geslachtsdelen dan vrouwelijke. De Inquisitie besloot daarop De Céspedes te veroordelen tot 200 zweepslagen en een periode van 10 jaar onbetaalde arbeid in een hospitaal in Toledo. Ook zou het vonnis publiekelijk gedeeld worden, waarmee het De Céspedes onmogelijk werd gemaakt zich nog langer in mannenkleding voort te bewegen.
Gender De gender en sekse van De Céspedes is op grond van de bronnen onmogelijk vast te stellen. Waar opeenvolgende artsen na het eerste onderzoek continu claimden dat hier sprake was van een vrouwelijk lichaam, was echtgenote Del Caño heilig ervan overtuigd dat zij met een man gehuwd was. Beiden hadden sterke belangen bij het verkondigen van hun mening; voor de artsen stond hun professionele identiteit op het spelDe artsen zouden zich later indekken door te zeggen dat De Céspedes gebruik had gemaakt van een valse penis en zichzelf had geopereerd aan borsten en genitaliën om hen te misleiden. Dit laatste lijkt een vergezochte bewering in een tijd waarin er geen sprake was van verdoving noch de hygiëne die artsen tegenwoordig in acht nemen. én er was sprake van druk vanuit de autoriteiten om aan te tonen dat De Céspedes een vrouwelijk lichaam had. Voor Del Caño was de situatie nog precairder: als zij kon overtuigen dat zij dacht met een man getrouwd te zijn, kon zij de afstraffing die op lesbische relaties stond ontlopen.
In het onderzoek van de vroedvrouwen bleek, dat zij de vagina van De Céspedes niet konden penetreren toen zij poogden dit te doen met een kaars of vingers. Het is dus zeker niet uitgesloten dat De Céspedes wel degelijk intersekse geboren was, iets wat De Céspedes, die zelf immers tot het medische establishment gerekend kon worden tot de rechtszaak, ook aangaf. Toch roept dit vragen op over de geboorte van Cristóbal. Voor wat betreft de genderexpressie van De Céspedes is moeilijk te bepalen wat de voorkeur had voor de beschuldigde. De bronnen spreken zowel van Eleno en Elena en ook Eleno/Elena zelf spreekt van zowel zij als hij, hoewel hier een duidelijke scheiding in zit; na de geboorte van diens kind schakelt de chirurg over op het voornaamwoord 'hij' om zichzelf te beschrijven.
Categorie:Chirurg Categorie:Spaans medicus Categorie:Persoon in de 16e eeuw Categorie:Historische transpersoon Categorie:Historische lhbti'er Categorie:Intersekse persoon Categorie:Vrouwen vermomd als mannen in het leger