Een brievenboek is een gepubliceerde verzameling brieven van één afzender, vaak bestemd voor een literair publiek. Daarnaast wordt de term in een archivistische en in een didactische zin gebruikt: in het eerste geval gaat het om een ambtelijk register van uitgaande brieven (synoniem: brievenprotocol), in het tweede om een handleidingsboek met voorbeeldbrieven voor verschillende gelegenheden.
In de literaire betekenis onderscheidt het brievenboek zich van de briefroman doordat de brieven niet samen één verteld verhaal vormen, maar als zelfstandige teksten zijn opgezet, doorgaans afkomstig van één auteur en gericht aan een – al dan niet fictieve – ontvanger.
Literaire vorm Kenmerken Het literaire brievenboek heeft de uiterlijke vorm van persoonlijke correspondentie, maar wordt geschreven met het oog op publicatie. De afzonderlijke brieven worden gedateerd en van een aanhef voorzien, soms gericht aan een bestaande lezer, soms aan een gefingeerde of collectieve geadresseerde. De brieven bevatten meestal autobiografische observaties, reflecties, essayistische passages en anekdotes. De afzender treedt op als persoon én als verteller; daarbij is de grens tussen werkelijkheid en literaire verbeelding bewust onscherp.
Het brievenboek leent zich bij uitstek voor een mengvorm van reisliteratuur, autobiografie, essay en bekentenisproza. Door de openheid van de vorm kan de schrijver gemakkelijk wisselen van onderwerp, register en toon. De vorm dwingt niet tot een doorlopend plot, maar nodigt wel uit tot terugkerende motieven en personages.
Onderscheid van de briefroman De briefroman (of epistolaire roman) is een roman die uit brieven van een of meerdere personages is opgebouwd; de brieven dragen samen een fictief verhaal. Bekende voorbeelden zijn Pamela, or Virtue Rewarded (1740) van Samuel Richardson en Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart (1782) van Betje Wolff en Aagje Deken. Het brievenboek daarentegen is doorgaans niet-fictioneel of slechts gedeeltelijk gefictionaliseerd, en pretendeert in eerste aanleg het persoonlijke document.
Voorlopers Als een vroege voorloper van het literaire brievenboek geldt de in de Renaissance en de Verlichting populaire geleerdenbrief, waarin schrijvers en humanisten als Erasmus hun denkbeelden uitwisselden in voor publicatie bestemde correspondentie. De gepubliceerde brieven van P.C. Hooft zijn een vroeg Nederlandstalig voorbeeld. Vanaf de achttiende eeuw verschijnen ook in Nederland en in de Duitse en Franse literatuur talrijke brievenbundels van schrijvers, kunstenaars en geleerden, deels postuum bezorgd, deels door de auteurs zelf voor publicatie geredigeerd.
Het brievenboek in de Nederlandse literatuur In de twintigste eeuw werd de literaire vorm van het brievenboek in het Nederlandse taalgebied vooral bekend door Gerard Reve. Met Op weg naar het einde (1963) en Nader tot U (1966) ontwikkelde hij de brief tot een zelfstandig literair genre, waarin de afzender openlijk schrijft met het oog op publicatie in een literair tijdschrift en de geadresseerde – aanvankelijk de lezers van Tirade – als deel van de tekst figureert. Reve onderscheidde zich daarmee niet alleen van de briefroman, maar ook van de bezorgde correspondentie van schrijvers, doordat zijn brieven van begin af aan als literair werk werden geconcipieerd. Beide werken markeerden zijn doorbraak naar een groot publiek en bepaalden mede de literatuur van de jaren zestig.
Reve zou de briefvorm in zijn latere oeuvre blijven gebruiken, onder meer in Brief in de nacht geschreven en in postuum gepubliceerde correspondentie zoals Brieven aan Ludo P. (1962–1980) en Zeer fijne boy, brieven aan Jef R.. Andere Nederlandstalige auteurs die het brievenboek in literaire zin beoefenden zijn onder meer Jan Hanlo, wiens omvangrijke Brieven (1989) postuum verschenen, en de Vlaamse schrijver Tim Foncke, die met De geachten (2009) een eigentijdse, polemische variant van het genre publiceerde.
Naast deze literaire brievenboeken in strikte zin bestaat in het Nederlandse taalgebied een ruime traditie van bezorgde correspondenties, waarin de brieven van bekende auteurs of kunstenaars postuum als literatuur worden gepresenteerd. Het brievenboek van Vincent van Gogh aan zijn broer Theo geldt in dat verband internationaal als referentiewerk.
Archivistische betekenis In de archivistiek wordt onder een brievenboek een register verstaan waarin de minuten van uitgaande brieven van een instelling of persoon werden ingeschreven. Het brievenboek diende als geheugen van de uitgaande correspondentie en bevat de tekst van de brieven zoals zij werden verzonden, vaak voorzien van doorhalingen en correcties. Synoniem is brievenprotocol.
Het brievenboek dient onderscheiden te worden van het kopieboek van uitgaande brieven, dat uitsluitend afschriften van de definitieve verzonden brieven bevat. In een kopieboek wordt ook de ondertekening van de brief gekopieerd, doorgaans voorafgegaan door de aanduiding w.g. (was getekend), terwijl in een brievenboek de verbeteringen in de tekst zichtbaar blijven. Brievenboeken vormen een belangrijke bron voor administratief- en bestuurshistorisch onderzoek.
Brievenboek als gebruiksboek In de negentiende en twintigste eeuw verschenen in Nederland talrijke brievenboeken in de zin van handleidingsboeken: gedrukte verzamelingen voorbeeldbrieven die de burger hielp om de juiste formuleringen te vinden voor felicitaties, condoleances, sollicitaties, zakelijke correspondentie en andere gelegenheden. Bekende voorbeelden zijn Krusemans brievenboek voor al uw brieven en, internationaal, het Engelse The Complete Letter-Writer van Samuel Richardson, aan welk gebruiksboek de eerste briefroman in de Engelse literatuur, Pamela (1740), volgens een latere overlevering zou zijn ontsproten.
Zie ook Briefroman Brief Egodocument Correspondentie
Literatuur Marita Mathijsen, Naar de letter. Handboek editiewetenschap (Den Haag 1995). P.J. Buijnsters, Bibliografie der geschriften over P.A. de Génestet, in: Documentatieblad werkgroep 18e eeuw, diverse jaargangen. Olf Praamstra, Het werk van Conrad Busken Huet als brievenboek (Amsterdam 1989).
Externe links 'Brievenboek' in het Lexicon van Nederlandse archieftermen op Ensie 'Brievenboek' op ArchiefWiki
Categorie:Literair genre