Werther Nieland is een novelle van de Nederlandse schrijver Gerard Reve, in 1949 verschenen in de reeks De vrije bladen van uitgeverij G.A. van Oorschot. De novelle wordt verteld door de elfjarige Elmer, die ten prooi valt aan de vriendschap met het ongrijpbare jongetje Werther Nieland en gefascineerd raakt door diens raadselachtige moeder. Werther Nieland geldt, samen met De avonden (1947) en de novelle De ondergang van de familie Boslowits (1950), als een van de drie hoogtepunten uit Reves vroege werk. Reve zelf beschouwde de novelle in latere jaren als een misschien nooit door mij te overtreffen hoogtepunt in zijn oeuvre.
Ontstaansgeschiedenis Na zijn succesvolle debuut met de roman De avonden in november 1947 wist Reve, die toen werkzaam was als journalist bij Het Parool en in 1948 in het huwelijk trad met de dichteres Hanny Michaelis, niet onmiddellijk een vervolg te vinden. Werther Nieland werd door uitgever Geert van Oorschot opgenomen in zijn De vrije bladen, de literaire reeks waarin sinds 1924 zelfstandig leesbare novellen en essays verschenen. Met dit boekje, dat in 1949 verscheen, begon een langdurige relatie tussen Reve en Van Oorschot, die ondanks een tijdelijke breuk tot diens dood in 1987 zou voortduren.
Bij het verschijnen had Reve naar eigen zeggen een zeer geringe dunk van het boek. In een nawoord bij een herdruk uit 1970 schreef hij dat de novelle hem sedertdien echter steeds dierbaarder is geworden, en ik beschouw het thans als een misschien nooit door mij te overtreffen hoogtepunt in mijn werk.
Inhoud De elfjarige Elmer woont in Amsterdam-Oost in een gezin waarin zijn vader, een idealistisch geleerde, zich heeft toegelegd op het Esperanto als universele wereldtaal. Op een donkere woensdagmiddag in december probeert Elmer een gootpijp aan de achterzijde van het huis los te wrikken; even later verbrijzelt hij met een hamer enige takken van een ribesboom. Vanaf die opening voert de novelle de lezer mee in de mentale wereld van een jongen die met behulp van zelfbedachte rituelen, geheime clubs, statuten en geweld tegen kleine dieren grip probeert te krijgen op een werkelijkheid die hij niet begrijpt.
Op straat ziet Elmer een dansende vrouw die haar rok hoog optrekt; het blijkt de moeder te zijn van een jongen uit de buurt, Werther Nieland. Elmer schrijft Werther een brief en komt bij de familie over de vloer. Tijdens een badscène waarin Werther met zijn zus Martha in het bad moet, maakt diens moeder seksueel beladen toespelingen en raakt zij de jongens aan; Elmer blijft uit angst doodstil staan. Op uitstapjes met tante Truus, onder meer naar het circus – dat zij vroegtijdig verlaten omdat de voorstelling onfatsoenlijk zou zijn – vangt Elmer flarden op over de geestestoestand van Werthers moeder, die overspannen zou zijn. Op een ochtend staat er een witte auto voor de deur van de familie Nieland. Een week later is het huis leeg.
De verhaaltijd bedraagt enkele wintermaanden. Het verhaal wordt verteld door Elmer zelf, in de ik-vorm, in een toon die het kinderlijke perspectief consequent volhoudt zonder commentaar van een volwassen verteller.
Vorm en thematiek Noteren zonder te interpreteren Reve hanteerde in Werther Nieland een techniek die hij zelf wel omschreef als noteren zonder te interpreteren. De volwassen verteller mengt zich niet in de gedachtegang van het kind, en de gebeurtenissen rondom mevrouw Nieland worden niet psychologisch geduid. De onbegrepen seksualiteit en de geestelijke ontsporing van de moeder blijven daardoor voor de lezer net zo raadselachtig als voor Elmer. De stijl is sober, vrijwel kaal; opvallend zijn de licht plechtstatige zinnen, die in latere werken van Reve zouden uitgroeien tot kenmerkend stijlmiddel.
Motieven Drie motieven uit Werther Nieland zouden Reves latere oeuvre blijven bepalen. In de eerste plaats het oprichten van geheime clubs en het opstellen van statuten waarin Elmer alle macht naar zich toe trekt; in de tweede plaats de rituele kwelling en doding van kleine dieren – een element dat het verhaal een onmiskenbaar sadistische ondertoon geeft; en ten slotte de onmogelijkheid van werkelijke vriendschap of communicatie, ondanks de talige en op de Esperanto-droom geënte beheersing die zijn vader propageert. Het magische denken van het kind staat lijnrecht tegenover de rationalistische wereld van de volwassenen.
Plaats in het oeuvre Volgens Ton Anbeek en andere literatuurwetenschappers vormt Werther Nieland samen met De ondergang van de familie Boslowits een tweeluik over de kinderlijke beleving van een onbegrijpelijke volwassen wereld. Beide novellen werpen, in literatuurwetenschapper G.F.H. Raats lezing, een terugblikkend licht op de hoofdpersoon Frits van Egters uit De avonden. De latere brievenboeken Op weg naar het einde (1963) en Nader tot U (1966), met hun naar eigen zeggen autobiografische herinneringen van Reve aan zijn jeugd, vertonen duidelijke parallellen met de kinderbelevingen van Elmer.
Receptie Bij verschijning werd Werther Nieland welwillend ontvangen, al bleef het succes ver achter bij dat van De avonden. In de loop van de jaren zestig en zeventig groeide de waardering. Het werk werd door auteurs als Harry Mulisch – die volgens een bekende anekdote moest toegeven dat hij de novelle geslaagd vond – en door diverse critici als een van de pareltjes van het naoorlogse Nederlandse proza erkend. In het Lexicon van literaire werken van Anbeek, Goedegebuure en Vervaeck kreeg het werk een eigen lemma. Een uitvoerige analyse verzorgde G.F.H. Raat in zijn essay Die Leiden des jungen Elmers in Tirade (jaargang 16, 1972).
In 2016 verscheen onder de titel Childhood — Two Novellas een Engelse vertaling van Werther Nieland samen met De ondergang van de familie Boslowits, door Sam Garrett, bij Pushkin Press te Londen.
Drukgeschiedenis De eerste druk verscheen in 1949 als deel in Van Oorschots reeks De vrije bladen. Een jaar later publiceerde Reve bij De Bezige Bij de novelle De ondergang van de familie Boslowits. Sindsdien zijn beide novellen regelmatig samen in één band uitgegeven, onder andere bij De Bezige Bij in talrijke herdrukken.
Vertalingen Childhood — Two Novellas (samen met De ondergang van de familie Boslowits), vertaald door Sam Garrett. Pushkin Press, Londen, 2016.
Literatuur Ton Anbeek, Jaap Goedegebuure en Bart Vervaeck, lemma 'Gerard Reve – Werther Nieland', in: Lexicon van literaire werken. G.F.H. Raat, 'Die Leiden des jungen Elmers. Over Werther Nieland van Gerard Kornelis van het Reve', in: Tirade 16 (1972), nrs. 173–182. Nop Maas, Gerard Reve. Kroniek van een schuldig leven (drie delen, Van Oorschot, Amsterdam 2009–2012).
Externe links Lemma Werther Nieland in het Lexicon van literaire werken op DBNL G.F.H. Raat, 'Die Leiden des jungen Elmers' (DBNL)
Categorie:Werk van Gerard Reve Categorie:Novelle Categorie:Nederlandstalige literatuur Categorie:Boek uit 1949