Filter (volledige titels in de loop van zijn bestaan: Filter. Tijdschrift voor Vertalen en Vertaalwetenschap en, recenter, Filter — Tijdschrift over vertalen) is een Nederlandstalig vakblad over literair vertalen, vertaalwetenschap en vertaalgeschiedenis. Het tijdschrift werd in 1994 opgericht en wordt sinds 2015 beheerd door de Stichting Filter. Filter geldt als het belangrijkste Nederlandstalige podium voor vertalers, vertaalwetenschappers en lezers met belangstelling voor vertalen. Sinds 2007 reikt het tijdschrift jaarlijks de Filter Vertaalprijs uit; sinds 2023 daarnaast de Filter Vertaalprijs voor kinder- en jeugdboeken.
Geschiedenis Oprichting Filter werd in 1994 opgericht door een groep vertalers en vertaalwetenschappers; volgens een terugblik in het jubileumnummer (jaargang 27, nr. 2, juni 2020, het honderdste nummer) werd het tijdschrift bedacht in de binnenstad van Amsterdam.'Honderd nummers Filter', in: Filter. Tijdschrift voor Vertalen en Vertaalwetenschap, jaargang 27, nr. 2 (juni 2020). Onder de redactieleden van het eerste uur bevonden zich Ton Naaijkens (sinds 1994 redacteur, later hoogleraar Duitse letterkunde alsmede Vertaalwetenschap aan de Universiteit Utrecht) en Onno Kosters (sinds 1994 redacteur).'Bijlage II — Bioschetsen van de auteurs', op: literairvertalen.org (Expertisecentrum Literair Vertalen), over Onno Kosters: "sinds de oprichting in 1994 lid van de redactie van Filter".'Ton Naaijkens', op: nederlandseboekengids.com: "Sinds 1994 is hij redacteur van het tijdschrift over vertalen Filter".
Het tijdschrift werd aanvankelijk uitgegeven door uitgeverij Vantilt in Nijmegen. Vanaf 2023 verschijnt Filter bij Stichting M10Boeken te Doetinchem, opgericht door uitgever en boekvormgever Martien Frijns; volgens M10Boeken werken redactie en Frijns ruim twintig jaar samen.
Visie en werkwijze Filter brengt belangrijke momenten uit de geschiedenis van het vertalen en tolken onder de aandacht, laat sleutelfiguren uit het vakgebied aan het woord en biedt ruimte aan theoretische beschouwingen. Het tijdschrift stuurt expliciet aan op debatten en nodigt vertalers uit zich publiekelijk uit te spreken over hun ideeën en vertaalpolitieke posities.'Visie', op: tijdschrift-filter.nl.
De redactie hanteert voor wetenschappelijke inzendingen een dubbelblinde peer review; er is een adviesraad van experts uit binnen- en buitenland.'Verantwoording', in: Filter. Tijdschrift over Vertalen, jaargang 24, nr. 1 (maart 2017), via dbnl.org.
Webfilter In december 2013 lanceerde Filter een online tak onder de naam Webfilter. Daar verschijnt onder meer de wekelijkse rubriek Vrijdag Vertaaldag.
Stichting Filter Met ingang van 2015 zijn zowel Filter als Webfilter onderdeel van de Stichting Filter, die het tijdschrift, het webtijdschrift en de Filter Vertaalprijzen beheert.'Stichting Filter', op: tijdschrift-filter.nl. Het bestuur bestaat uit vijf onbezoldigde leden; in 2024 waren dit Ivo Smits (voorzitter), Ton Naaijkens (secretaris), Caroline Meijer (penningmeester), Jacqueline Bel en Marcel van den Boogert. Het tijdschrift verschijnt viermaal per jaar.
Redactie Filter kent een collectieve redactie zonder hoofdredacteur. De eindredactie is in handen van Caroline Meijer.'Colofon', in: Filter. Tijdschrift over Vertalen, jaargang 24 en jaargang 27, via dbnl.org. Tot de huidige of recent verbonden redactieleden behoren onder anderen Ton Naaijkens, Onno Kosters, Cees Koster, Désirée Schyns, Heleen Oomen, Eva Wissenburg, Christiane Kuby, Ilse Logie, Harm-Jan van Dam, Emilia Menkveld en Anne van Buul. Henri Bloemen was van 1997 tot 2014 redactielid.'Bijlage II — Bioschetsen van de auteurs', op: literairvertalen.org: "Van 1997 tot 2014 was [Henri Bloemen] redactielid van Filter".
Filter Vertaalprijzen Reguliere prijs De Filter Vertaalprijs werd in 2006 door de redactie van Filter in het leven geroepen om bijzondere vertaalprestaties voor het voetlicht te brengen, en werd voor het eerst uitgereikt in 2007. Anders dan de oudere Martinus Nijhoff Vertaalprijs of de Elly Jafféprijs, die in de regel een vertaaloeuvre bekronen, richt de Filter Vertaalprijs zich op afzonderlijke vertalingen, ongeacht het aantal vertalers dat aan de vertaling werkte en ongeacht de vertaalrichting. De prijs kan in principe ook aan een jonge of beginnende vertaler worden toegekend. Een belangrijk criterium voor bekroning is de creativiteit van de vertaler bij het oplossen van vertaalproblemen.'Filter Vertaalprijzen', in: Vertalerslexicon VNLex, op: vertalerslexicon.nl.
In de periode 2006–2013 stelde uitgeverij Vantilt jaarlijks een prijzengeld van duizend euro beschikbaar. In 2014 sloegen op initiatief van Menno Hartman van uitgeverij Van Oorschot diverse literaire uitgeverijen de handen ineen om het prijzengeld te vertienvoudigen tot tienduizend euro. Tijdens de coronapandemie in 2020 en 2021 zakte het prijzengeld noodgedwongen naar zesduizend euro. Vanaf 2022 stelde de Groep Algemene Uitgevers (GAU) zich voor drie jaar garant voor een prijzengeld van tienduizend euro.
De prijs werd in de eerste jaren uitgereikt op Unesco Wereldboekendag (23 april). Vanaf 2024 vindt de uitreiking plaats tijdens het International Literature Festival Utrecht (ILFU) eind september of begin oktober.'Filter Vertaalprijzen', op: ilfu.com.
Kinder- en jeugdboekenprijs In 2023 introduceerde Filter samen met de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) en het ILFU een tweede prijs: de Filter Vertaalprijs voor kinder- en jeugdboeken. Het prijzengeld bedraagt eveneens tienduizend euro, ter beschikking gesteld door de CPNB. De prijs heeft een aparte jury, een eigen statuut en een gelijkwaardig prijzengeld.
Bekende laureaten De Filter Vertaalprijs werd onder anderen toegekend aan Onno Kosters (2007, voor zijn vertaling van Watt van Samuel Beckett), Hans Boland (2009, voor Duivels van Fjodor Dostojevski), Jan Kuijper (2011, voor Liefdesliederen van Hadewijch), Luk Van Haute (2015, voor de bloemlezing Liefdesdood in Kamara), Robbert-Jan Henkes (2017, voor Bij mij op de maan), Martin de Haan (2018, voor Riskante relaties van Pierre Choderlos de Laclos), Yond Boeke en Patty Krone (2023, voor Geluksvogels van Luigi Pirandello), en Annelies de hertogh & Els de Roon Hertoge (2025, voor Stalingrad van Vasili Grossman).
Plaats in het Nederlandse vertaalveld Filter werkt nauw samen met het Expertisecentrum Literair Vertalen (ELV) en met de Master Literair Vertalen van de Universiteit Utrecht. Tussen 2013 en heden ontsluit Stichting Filter het volledige archief van het tijdschrift digitaal, onder meer in samenwerking met de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL).'Filter. Tijdschrift over Vertalen', overzichtspagina op dbnl.org.
In samenwerking met Stichting Filter en het Prins Bernhard Cultuurfonds startte M10Boeken in 2024 een poëziereeks waarin jonge literaire vertalers buitenlandse poëzie in tweetalige uitgaven aan het Nederlandse publiek voorstellen.
Het tijdschrift heeft door de jaren financiële steun ontvangen van onder meer het Nederlands Letterenfonds, het Prins Bernhard Cultuurfonds, de Stichting Lirafonds, het Bert Schierbeekfonds en uitgeverij Vantilt.
Externe links Officiële website van Filter — Tijdschrift over vertalen Overzicht Filter. Tijdschrift over Vertalen op de DBNL 'Filter Vertaalprijzen' in het Vertalerslexicon VNLex 'Filter Vertaalprijzen' op de website van het International Literature Festival Utrecht
Categorie:Nederlands tijdschrift Categorie:Literair tijdschrift Categorie:Vertaalwetenschap