Hamburg-Fuhlsbüttel, doorgaans aangeduid als Kola-Fu – een afkorting van het Duitse Konzentrationslager Fuhlsbüttel – was tussen 1933 en 1945 een complex van nationaalsocialistische detentie-inrichtingen in de Hamburgse wijk Fuhlsbüttel. Het complex functioneerde achtereenvolgens en gedeeltelijk gelijktijdig als plaats voor zogenoemde Schutzhaft, als concentratiekamp, als politiegevangenis van de Gestapo en, van 26 oktober 1944 tot 15 februari 1945, als buitenkamp van concentratiekamp Neuengamme.
Kola-Fu werd berucht vanwege de mishandeling en marteling van gevangenen. Onder de gedetineerden bevonden zich politieke tegenstanders van het naziregime, Joden, Jehova's getuigen, homoseksuelen, jongeren uit de Hamburgse Swingjugend, buitenlandse verzetsstrijders en dwangarbeiders, en mensen die door de nazi-autoriteiten als asociaal of beroepsmisdadiger werden vervolgd.
Ontstaan en concentratiekamp Na de machtsovername door de nationaalsocialisten in 1933 werden in Hamburg op grote schaal politieke tegenstanders gearresteerd. Omdat de bestaande detentieplaatsen al snel onvoldoende capaciteit hadden, stelde het Hamburgse gevangeniswezen eind maart 1933 leegstaande gebouwen van de gevangenis van Fuhlsbüttel beschikbaar. De eerste gevangenen waren voornamelijk communisten, sociaaldemocraten en andere werkelijke of vermeende tegenstanders van het nieuwe regime.
Op 4 september 1933 werd de inrichting officieel als concentratiekamp geopend. De bewaking kwam in handen van leden van de SS, de SA en de Marine-SA. Onder kampcommandant Willi Dusenschön ontwikkelde zich een regime van systematische intimidatie, mishandeling en marteling. De naam Kola-Fu werd in Hamburg al snel synoniem met de terreur van het naziregime.
Het kamp nam binnen het nationaalsocialistische kampsysteem een bijzondere positie in. Het bleef bestuurlijk nauw verbonden met de Hamburgse politie en het gevangeniswezen en werd niet volledig opgenomen in het gecentraliseerde concentratiekampsysteem onder de Inspectie van de Concentratiekampen. In juli 1934 werd gevangenisdirecteur Johannes Rode met de leiding belast. Naast de bestraffing en intimidatie van politieke tegenstanders diende de inrichting in toenemende mate voor verhoren en voorlopige hechtenis.
Politiegevangenis van de Gestapo In 1936 werd het concentratiekamp formeel opgeheven en omgevormd tot een politiegevangenis. De inrichting bleef echter onder controle van de politieke politie en later van de Gestapo staan. De omstandigheden en de gewelddadige behandeling van gevangenen veranderden daardoor nauwelijks.
De politiegevangenis werd gebruikt voor verhoor, bestraffing en tijdelijke opsluiting. Veel gevangenen werden vanuit Fuhlsbüttel naar andere concentratiekampen overgebracht, waaronder Sachsenhausen, Buchenwald, Ravensbrück en Neuengamme. Na de Novemberpogrom van 1938 werden meer dan zevenhonderd Joodse mannen in Fuhlsbüttel opgesloten.
Tijdens de oorlog nam het aandeel buitenlandse gevangenen toe. Onder hen waren verzetsstrijders uit door Duitsland bezette landen en buitenlandse dwangarbeiders die van werkweigering, sabotage of andere overtredingen werden beschuldigd. De gevangenis bleef tot kort voor het einde van de oorlog in gebruik.
Buitenkamp van Neuengamme Op 25 oktober 1944 werd het buitenkamp van Neuengamme aan de Dessauer Ufer bij een geallieerd bombardement zwaar getroffen. Volgens de documentatie van de Gedenkstätte Neuengamme kwamen daarbij ongeveer 150 gevangenen om het leven. De overlevenden werden naar Fuhlsbüttel overgebracht. De officiële bestaansperiode van het buitenkamp Hamburg-Fuhlsbüttel wordt gedateerd van 26 oktober 1944 tot 15 februari 1945.
Voor het buitenkamp werden de gevangenisblokken A en B gebruikt. Er waren meer dan 1.300 mannelijke gevangenen ondergebracht; in sommige overzichten wordt het aantal afgerond op ongeveer 1.500. Zij bleven gevangenen van Neuengamme en werden bewaakt door de SS.
De gevangenen moesten dwangarbeid verrichten voor bedrijven en olieraffinaderijen in het havengebied van Hamburg. De combinatie van zwaar en gevaarlijk werk, ontoereikende voeding, slechte hygiënische omstandigheden, ziekte en mishandeling leidde tot een hoge sterfte. Voor het buitenkamp zijn de namen van 267 overleden gevangenen gereconstrueerd.
Op 15 februari 1945 werd het buitenkamp opgeheven. Ongeveer achthonderd overlevende gevangenen werden teruggebracht naar een opnieuw ingerichte gevangenlocatie aan de Dessauer Ufer.
Ontruiming en dodenmars In april 1945 ontruimden de nationaalsocialistische autoriteiten de politiegevangenis van Fuhlsbüttel. Ongeveer achthonderd gevangenen werden van 12 tot 15 april te voet van Hamburg naar het Arbeitserziehungslager Nordmark bij Kiel gedreven. De gevangenen waren grotendeels ondervoed en onvoldoende gekleed; verscheidene gevangenen werden onderweg door de bewakers doodgeschoten. De tocht staat bekend als de dodenmars van Hamburg naar Kiel.
Slachtoffers Het totale aantal mensen dat in Fuhlsbüttel gevangen heeft gezeten of is omgekomen, kan niet exact worden vastgesteld. Dat komt mede doordat op het terrein verschillende detentie-inrichtingen functioneerden en bronnen uiteenlopende institutionele en chronologische afbakeningen gebruiken. Tienduizenden mensen werden tussen 1933 en 1945 in Fuhlsbüttel vastgehouden.
De NDR spreekt van meer dan 250 doden in Kola-Fu, terwijl de Gedenkstätte Neuengamme voor de verschillende nazistische detentie-inrichtingen in Fuhlsbüttel samen bijna vijfhonderd dodelijke slachtoffers noemt. Voor het buitenkamp van Neuengamme zijn afzonderlijk 267 overleden gevangenen bij naam geïdentificeerd. Deze cijfers mogen vanwege de verschillende afbakeningen niet zonder meer bij elkaar worden opgeteld.
Herdenking In 1987 werd in het historische poortgebouw aan de Suhrenkamp 98 de Gedenkstätte Konzentrationslager und Strafanstalten Fuhlsbüttel 1933–1945 geopend. De gedenkplaats bevindt zich op het terrein van de huidige justitiële inrichting van Fuhlsbüttel.
De permanente tentoonstelling behandelt de geschiedenis van het concentratiekamp, de Gestapo-politiegevangenis en het buitenkamp van Neuengamme. Aan de hand van documenten, persoonlijke bezittingen en biografieën wordt aandacht besteed aan de vervolging, het verzet en het lot van de gevangenen. Tot de presentatie behoren originele voorwerpen en een gereconstrueerde gevangeniscel.
Literatuur Herbert Diercks, Gedenkbuch „Kola-Fu“. Für die Opfer aus Konzentrationslager, Gestapogefängnis und KZ-Außenlager Fuhlsbüttel, KZ-Gedenkstätte Neuengamme, Hamburg, 1987. Henning Timpke, “Das KL Fuhlsbüttel”, in: Martin Broszat (red.), Studien zur Geschichte der Konzentrationslager, Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart, 1970, p. 11–28. Marc Buggeln, “Hamburg-Fuhlsbüttel”, in: Wolfgang Benz en Barbara Distel (red.), Der Ort des Terrors. Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager, deel 5, C.H. Beck, München, 2007, p. 403–406. Dietlind Kautzky en Thomas Käpernick (red.), Der Todesmarsch von Hamburg nach Kiel 1945. Neun Biografien, tweede herziene druk, VSA Verlag, Hamburg, 2022, .
Zie ook Concentratiekamp Neuengamme Dodenmars (Holocaust)
Externe link Gedenkstätte Konzentrationslager und Strafanstalten Fuhlsbüttel 1933–1945 – officiële website van de stad Hamburg
Referenties
Categorie:Naziconcentratiekamp in Duitsland Categorie:Geschiedenis van Hamburg