Matteo Liberatore (Salerno, 14 augustus 1810 – Rome, 18 oktober 1892) was een Italiaans jezuïet, filosoof, theoloog en publicist. Hij behoorde tot de vooraanstaande vertegenwoordigers van de negentiende-eeuwse herleving van het thomisme en maakte vanaf 1850 deel uit van de oprichtingsgroep en de eerste redactie van het jezuïetentijdschrift La Civiltà Cattolica. Als docent en auteur droeg hij bij aan de verbreiding van de scholastieke filosofie en in het bijzonder van het denken van Thomas van Aquino binnen het katholieke onderwijs.
Liberatore speelde tevens een belangrijke rol bij de voorbereiding van de sociale encycliek Rerum novarum van paus Leo XIII, die in 1891 verscheen. Het eerste Italiaanse ontwerp van de encycliek was van zijn hand en bij een latere versie bracht hij opnieuw omvangrijke wijzigingen aan. De uiteindelijke tekst ontstond echter in verschillende redactiefasen waaraan ook andere kerkelijke geleerden en medewerkers deelnamen. Zijn filosofische, economische en journalistieke werkzaamheden plaatsen hem daarmee zowel in de geschiedenis van het neothomisme als in de ontwikkeling van het katholieke sociale denken in de late negentiende eeuw.
Leven en opleiding Liberatore werd op 14 augustus 1810 in Salerno geboren als zoon van Nicola Liberatore, een magistraat, en Caterina De Rosa. Op zestienjarige leeftijd trad hij in Napels toe tot de Sociëteit van Jezus. Binnen de orde volgde hij een opleiding in de humaniora, filosofie en theologie.
In 1837 begon hij filosofie te doceren aan het jezuïetencollege in Napels. In 1840–1842 verscheen zijn vroege filosofische werk Institutiones logicae et metaphysicae. De ontwikkeling van zijn filosofische positie verliep geleidelijk: zijn vroegste werk was nog niet in alle opzichten strikt thomistisch, maar in opeenvolgende uitgaven nam zijn aansluiting bij Thomas van Aquino toe. Rond het midden van de eeuw had het thomisme een bepalende plaats in zijn denken gekregen.
De politieke omwentelingen van 1848 dwongen Liberatore tijdelijk naar Malta uit te wijken. Na zijn terugkeer naar Napels doceerde hij theologie en werkte hij mee aan het tijdschrift La Scienza e la fede. In 1850 behoorde hij, samen met onder anderen de jezuïeten Carlo Maria Curci, Luigi Taparelli d'Azeglio en Antonio Bresciani, tot de groep die La Civiltà Cattolica oprichtte. Later dat jaar verhuisde hij naar Rome, waar ook de redactie van het tijdschrift zich vestigde.
Filosofie en neothomisme Liberatore werd een van de Italiaanse vertegenwoordigers van de herleving van de scholastieke filosofie die in de negentiende eeuw aan kracht won. Zijn betekenis lag niet in het eigenhandig beginnen van die beweging, die een bredere voorgeschiedenis had, maar vooral in zijn werk als docent, polemist en auteur en in de verspreiding van een nadrukkelijk thomistische filosofie binnen katholieke instellingen.
Zijn filosofische publicaties behandelden onder meer logica, metafysica, kennisleer, de verhouding tussen lichaam en ziel en de problematiek van de universalia. Peter Henrici beschrijft Liberatore als een van de pioniers van de negentiende-eeuwse neoscholastiek en wijst met name op diens ontwikkeling van een thomistische kennisleer en zijn kritiek op verschillende moderne filosofische stromingen. Liberatore voerde onder andere polemiek tegen onderdelen van de filosofie van Antonio Rosmini. Zijn eigen overgang naar een consequenter thomistische positie vond evenwel geleidelijk plaats en dient daarom niet naar zijn vroegste publicaties te worden teruggeprojecteerd.
Onder paus Leo XIII verkreeg de herwaardering van Thomas van Aquino een prominente plaats in het kerkelijk intellectuele beleid. Liberatore werkte mee aan de voorbereiding van de encycliek Aeterni Patris uit 1879, waarin Leo XIII het belang van de scholastieke filosofie en in het bijzonder van Thomas van Aquino voor het katholieke onderwijs benadrukte. Hij gaf daarnaast filosofieonderwijs aan de Pauselijke Gregoriaanse Universiteit in Rome.
La Civiltà Cattolica en politiek denken Liberatore bleef vanaf de oprichting van La Civiltà Cattolica tot zijn overlijden nauw aan het tijdschrift verbonden. Volgens zijn biografie in het Dizionario Biografico degli Italiani publiceerde hij er gedurende ongeveer 42 jaar circa 390 artikelen en notities. Hij schreef over filosofische en theologische onderwerpen, maar eveneens over politieke, juridische, sociale en economische vraagstukken.
Zijn politieke denken stond aanvankelijk sterk in het teken van de verdediging van de positie van de paus en de Kerkelijke Staat. In La Chiesa e lo Stato uit 1871 verdedigde hij het wereldlijk gezag van de paus in uitgesproken vorm. In de daaropvolgende jaren ontwikkelden zijn opvattingen zich. Tijdens het pontificaat van Leo XIII stond hij meer open voor de deelname van katholieken aan het politieke en maatschappelijke leven binnen de bestaande staten. Historicus Francesco Dante plaatst deze ontwikkeling binnen de bredere aanpassing van het negentiende-eeuwse ultramontane katholicisme aan de politieke werkelijkheid na het verdwijnen van de Kerkelijke Staat.
Liberatore werd eveneens betrokken bij de voorbereiding van Immortale Dei (1885), de encycliek van Leo XIII over de christelijke staatsinrichting.
Economisch en sociaal denken In de laatste periode van zijn leven hield Liberatore zich in toenemende mate bezig met politieke economie en sociale vraagstukken. Zijn belangrijkste economische werk, Principii di economia politica, verscheen in 1889. Daarin probeerde hij de bestaande politieke economie te beoordelen en op onderdelen te herformuleren vanuit katholieke filosofische en ethische uitgangspunten.
Volgens economisch historicus Giacomo Costa vormden onder meer het privé-eigendom, het bezit van grond en de legitimiteit van kapitaal en rente belangrijke onderdelen van Liberatores economische analyse. Costa wijst tevens op inhoudelijke overeenkomsten tussen verschillende thema's in Principii di economia politica en onderwerpen die kort daarna in Rerum novarum werden behandeld. Het boek dient daarom mede als context voor Liberatores betrokkenheid bij de voorbereiding van de sociale encycliek, zonder dat zijn economische opvattingen zonder meer met de uiteindelijke pauselijke tekst kunnen worden vereenzelvigd.
Rerum novarum Bij de voorbereiding van Rerum novarum deed Leo XIII een beroep op verschillende adviseurs. Liberatore stelde een eerste Italiaans ontwerp op. Vervolgens werd de tekst in verschillende fasen herzien, onder meer door de dominicaan en kardinaal Tommaso Maria Zigliara. Uit onderzoek naar de bewaard gebleven ontwerpen blijkt dat Liberatore ook bij een volgende redactiefase omvangrijke correcties en toevoegingen aanbracht die gedeeltelijk in de uiteindelijke tekst terechtkwamen.
Liberatore kan op grond daarvan als een belangrijke opsteller van de voorbereidende teksten van de encycliek worden beschouwd, maar Rerum novarum was niet uitsluitend zijn werk. Ook Zigliara, de jezuïet en kardinaal Camillo Mazzella en andere medewerkers waren bij opeenvolgende stadia van de redactie betrokken. De definitieve encycliek werd door Leo XIII afgekondigd in 1891.
De encycliek behandelde onder meer de positie van arbeiders, eigendom, arbeid, loon, sociale verhoudingen en de rol van de staat en maatschappelijke verbanden. Liberatores aandeel in de ontstaansgeschiedenis ervan vormt een belangrijke verbinding tussen zijn eerdere filosofische en economische werk en de ontwikkeling van de katholieke sociale leer aan het einde van de negentiende eeuw.
Laatste jaren en overlijden Liberatore bleef tot kort voor zijn overlijden publiceren en aan La Civiltà Cattolica verbonden. Hij overleed op 18 oktober 1892 in Rome, 82 jaar oud.
Werken Een selectie uit Liberatores publicaties:
Institutiones logicae et metaphysicae (1840–1842) Della conoscenza intellettuale (1857–1858) Commedie filosofiche (1863) La Chiesa e lo Stato (1871) Spicilegio (1877–1878) Del composto umano (1880) Degli universali (1885) Compendium ethicae et iuris naturae (1886) Del diritto pubblico ecclesiastico (1887) Principii di economia politica (1889)
Literatuur
Categorie:Jezuïet Categorie:Rooms-katholiek priester Categorie:Italiaans filosoof Categorie:Italiaans theoloog