Traditi humilitati is een encycliek van paus Pius VIII, uitgevaardigd op 24 mei 1829, minder dan twee maanden na zijn verkiezing tot paus. In het document zette Pius VIII een aantal prioriteiten voor zijn pontificaat uiteen, waaronder de verdediging van het kerkelijk leergezag, de bestrijding van religieus indifferentisme, toezicht op Bijbelvertalingen, verzet tegen geheime genootschappen, de vorming van geestelijken en de bescherming van de sacramentele opvatting van het huwelijk. De officiële documentenlijst van de Heilige Stoel vermeldt Traditi humilitati als de enige encycliek van het korte pontificaat van Pius VIII.

De encycliek was gericht aan de patriarchen, primaten, aartsbisschoppen en bisschoppen van de Rooms-Katholieke Kerk. Pius schreef haar op de dag waarop hij zich volgens de toenmalige gebruiken naar de Lateraanse basiliek begaf om formeel bezit te nemen van zijn bisschopszetel.

Achtergrond Francesco Saverio Castiglioni werd op 31 maart 1829 tot paus gekozen en nam de naam Pius VIII aan. Zijn pontificaat duurde tot zijn overlijden op 30 november 1830. Voor zijn verkiezing had Castiglioni onder meer als bisschop, kardinaal, grootpenitentiarius en prefect van de Congregatie van de Index gediend. Tijdens de Napoleontische tijd was hij gevangengezet nadat hij had geweigerd een eed van trouw aan het Napoleontische bewind af te leggen.

Zijn pontificaat viel in de Europese Restauratieperiode, waarin de verhouding tussen de katholieke Kerk, de na de Franse Revolutie herstelde monarchieën en nieuwe liberale en nationale bewegingen sterk in beweging was. Historische overzichtswerken karakteriseren Pius VIII daarbij als gematigder in zijn wereldlijke bestuur dan zijn voorganger Leo XII. Het Belgische onderzoekscentrum KADOC van de KU Leuven wijst eveneens op die combinatie: Castiglioni handhaafde verschillende doctrinaire standpunten van zijn voorgangers, maar voerde in de Kerkelijke Staat een pragmatischer en gematigder beleid.

Traditi humilitati moet tegen deze achtergrond vooral als een programmatische kerkelijke tekst worden gelezen. De New Catholic Encyclopedia noemt als de voornaamste programmapunten het uitoefenen van het pauselijk gezag, het bestrijden van religieus indifferentisme, het handhaven van de kerkelijke huwelijksleer, het bevorderen van christelijke opvoeding en het optreden tegen geheime genootschappen.

Inhoud

Pauselijk ambt en bisschoppen Aan het begin van de encycliek beschrijft Pius VIII het pauselijk ambt in pastorale termen. Hij verwijst naar de aan Petrus toevertrouwde opdracht en stelt dat het tot zijn taak behoort zowel de gelovigen als de bisschoppen te "weiden, leiden en besturen". Tegelijk spreekt hij de bisschoppen aan als medewerkers bij het bestuur en de pastorale zorg van de Kerk.

Deze passage geeft de encycliek haar programmatische karakter: Pius presenteert het begin van zijn pontificaat niet alleen als de aanvaarding van een bestuurlijk ambt, maar als een geestelijke verantwoordelijkheid voor de eenheid, leer en pastorale leiding van de Kerk. De encycliek zelf verbindt die verantwoordelijkheid vervolgens met een aantal concrete problemen die de paus als bedreigingen voor geloof en kerkelijke orde beschouwde.

Religieus indifferentisme Een belangrijk gedeelte van Traditi humilitati is gericht tegen het religieus indifferentisme. Pius VIII keert zich tegen de opvatting dat de verschillende geloofsbelijdenissen voor het eeuwig heil principieel gelijkwaardig zouden zijn. Hij verdedigt daartegenover de exclusieve waarheidsaanspraak van het katholieke geloof en beroept zich onder meer op Efeziërs 4:5: "één Heer, één geloof, één doop".

Opvallend is dat Pius zijn argument niet uitsluitend op openbaring baseert. Hij stelt tevens dat religieus indifferentisme volgens hem door het "licht van de natuurlijke rede" wordt weerlegd: wanneer twee religies elkaar op wezenlijke punten tegenspreken, kunnen zij volgens zijn redenering niet in dezelfde betekenis beide waar zijn.

De encycliek bevat daarmee zowel een theologisch als een rationeel geformuleerd argument tegen religieuze gelijkwaardigheid. Het document werkt dit echter niet uit tot een zelfstandige filosofische verhandeling; de redenering staat in dienst van de verdediging van de katholieke geloofsleer en het kerkelijk leergezag.

Bijbelvertalingen en Bijbelgenootschappen Pius VIII waarschuwt vervolgens voor organisaties die nieuwe vertalingen van de Bijbel in de volkstalen verspreidden. Hij meende dat zulke vertalingen, wanneer zij buiten kerkelijk toezicht tot stand kwamen, aanleiding konden geven tot interpretaties die met de katholieke leer in strijd waren.

De encycliek moet op dit punt niet worden gelezen als een absoluut verbod op iedere Bijbelvertaling in de volkstaal. Pius verwijst uitdrukkelijk naar kerkelijke regels volgens welke volkstalige versies konden worden toegelaten wanneer zij door de Heilige Stoel waren goedgekeurd en voorzien waren van verklaringen ontleend aan de kerkvaders. Hij beroept zich daarbij op eerdere kerkelijke regelgeving en op het Concilie van Trente.

Daarmee plaatst Pius VIII het vraagstuk in de bredere katholieke discussie over de verhouding tussen Schrift, interpretatie en kerkelijk leergezag. Ook de vorming van de gelovigen en de controle op religieuze publicaties vormden voor hem onderdeel van dezelfde problematiek.

Geheime genootschappen Een volgend gedeelte is gericht tegen geheime genootschappen. Pius VIII beschrijft dergelijke organisaties als een gevaar voor zowel de Kerk als de burgerlijke orde en bevestigt eerdere pauselijke maatregelen tegen dergelijke verenigingen. Hij noemt daarbij de constituties In eminenti van Clemens XII, Providas Romanorum van Benedictus XIV, Ecclesiam a Jesu Christo van Pius VII en Quo graviora van Leo XII.

De encycliek gebruikt in deze passage zelf niet uitdrukkelijk het woord "vrijmetselarij" als naam voor de veroordeelde organisaties. Een deel van de eerdere documenten die Pius VIII bevestigde, was echter specifiek tegen de vrijmetselarij gericht. Het is daarom nauwkeuriger Traditi humilitati te beschrijven als een herbevestiging van eerdere veroordelingen van geheime genootschappen dan als een nieuwe, afzonderlijke veroordeling waarin de vrijmetselarij bij naam wordt genoemd. De New Catholic Encyclopedia vat dit programmapunt eveneens samen als zijn verzet tegen "secret societies".

Pius besteedt daarnaast bijzondere aandacht aan een volgens hem recent opgericht geheim genootschap dat via scholen invloed op jongeren zou proberen uit te oefenen. Hij noemt die organisatie niet bij naam. De encycliek gebruikt deze kwestie als aanleiding om bisschoppen op te roepen toezicht te houden op de keuze van leraren en op de religieuze en morele vorming van jongeren.

Vorming van geestelijkheid en religieuze publicaties De verantwoordelijkheid voor onderwijs wordt in de encycliek ook verbonden met de opleiding van geestelijken. Pius VIII vraagt de bisschoppen bijzonder toezicht te houden op de seminaries en zorgvuldig te werk te gaan bij de keuze van priesters aan wie de zielzorg wordt toevertrouwd.

Daarnaast waarschuwt hij voor boeken die volgens hem schadelijke leerstellingen verspreidden. Deze passages sluiten aan bij zijn nadruk op het kerkelijk leergezag en op de verantwoordelijkheid van de bisschoppen voor de doctrinaire vorming van gelovigen en geestelijkheid.

Huwelijk Het laatste grote inhoudelijke thema is het christelijke huwelijk. Pius VIII benadrukt de heiligheid en onontbindbaarheid van de huwelijksband en stelt dat het huwelijk niet uitsluitend onder menselijke wetgeving valt, maar eveneens onder de goddelijke wet en de kerkelijke rechtsorde.

Theologisch fundeert hij dit standpunt in het sacramentele karakter van het huwelijk. Volgens de encycliek heeft Christus de huwelijksband tot de waardigheid van sacrament verheven. De vereniging van man en vrouw wordt daarbij beschreven als teken van de blijvende vereniging tussen Christus en de Kerk, een gedachte die aansluit bij Efeziërs 5.

De tekst verwijst voor de catechetische uitwerking van deze leer naar de Romeinse Catechismus. Een rechtstreeks verband met concrete burgerlijke echtscheidingswetten of met de invoering van het burgerlijk huwelijk in bepaalde Europese landen wordt in de encycliek zelf niet gelegd. Een dergelijke historische contextualisering vereist daarom afzonderlijke secundaire bronnen.

Plaats binnen het pontificaat Traditi humilitati laat zien dat Pius VIII op leerstellig en disciplinair gebied een aantal lijnen van zijn voorgangers voortzette. Religieus indifferentisme, ongecontroleerde Bijbelverspreiding en geheime genootschappen werden door hem als bedreigingen voor de katholieke geloofs- en kerkorde beschouwd. Tegelijk is het historisch te simplistisch om zijn gehele pontificaat uitsluitend als een algemene strijd tegen "het liberalisme" te typeren.

De New Catholic Encyclopedia beschrijft Pius VIII als een paus die in verschillende politieke kwesties minder conservatief optrad dan Leo XII. Zo weigerde hij in Frankrijk de volledige veroordeling van de katholiek-liberale ideeën van Félicité de Lamennais waartoe sommige Franse bisschoppen hem wilden bewegen, en na de Julirevolutie van 1830 aanvaardde hij uiteindelijk het bewind van Lodewijk Filips. Ook KADOC beschrijft zijn binnenlandse en diplomatieke beleid als relatief pragmatisch en gematigd.

De encycliek kan daarom vooral worden gezien als Pius VIII's kerkelijk-doctrinaire programma aan het begin van zijn pontificaat. Door zijn overlijden in november 1830 bleef dat pontificaat te kort om alle daarin genoemde prioriteiten langdurig uit te werken.

Literatuur

De officiële Italiaanse tekst van Traditi humilitati is gepubliceerd op de website van de Heilige Stoel. Een Engelse vertaling is opgenomen in Claudia Carlens verzameling The Papal Encyclicals: 1740–1878, waar de encycliek op pagina's 221–224 staat.

In sommige secundaire literatuur wordt de langere vorm Traditi humilitati nostrae gebruikt. De officiële website van de Heilige Stoel gebruikt als titel Traditi humilitati.

Zie ook

Lijst van encyclieken van paus Pius VIII Vrijmetselarij en de Rooms-Katholieke Kerk

Externe links

Traditi humilitati – officiële Italiaanse tekst op de website van de Heilige Stoel Traditi humilitati – Engelse vertaling

Categorie:Pauselijke encycliek Categorie:Geschrift in de Rooms-Katholieke Kerk Categorie:19e-eeuws rooms-katholiek geschrift Categorie:1829