Mendel (Marcel) Langer (Szczucin, 13 mei 1903 – Toulouse, 23 juli 1943) was een Pools-Joodse communist, strijder in de Spaanse Burgeroorlog en verzetsstrijder in Frankrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij werd een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het uit immigranten bestaande communistische verzet in de regio Toulouse en was de eerste leider van de 35e Brigade FTP-MOI, een gewapende groep binnen de Franse Résistance.
Na zijn arrestatie door de Franse politie werd hij door een bijzondere rechtbank van Vichy-Frankrijk ter dood veroordeeld. Op 23 juli 1943 werd hij in de gevangenis Saint-Michel in Toulouse met de guillotine geëxecuteerd. Na zijn dood nam de 35e Brigade zijn naam aan.
Jeugd en politieke vorming Langer werd geboren in Szczucin, in het historische Galicië, dat destijds deel uitmaakte van Oostenrijk-Hongarije. Hij groeide op in een arm Joods arbeidersgezin. Zijn vader was actief binnen de Bund, een socialistische Joodse arbeidersbeweging.
Als gevolg van antisemitisme en vervolging vertrok het gezin in 1920 naar het Mandaatgebied Palestina. In Haifa werkte Langer als metaalbewerker bij de spoorwegen. Hij werd actief binnen de Palestijnse communistische beweging en werd vanwege zijn politieke activiteiten door de Britse autoriteiten gearresteerd.
In 1929 verliet hij Palestina en vestigde zich in Parijs. In 1931 trok hij naar Toulouse, waar hij verschillende banen had als arbeider. Hij sloot zich aan bij de Franse Communistische Partij en bij de Main-d'œuvre immigrée (MOI), een organisatie die buitenlandse arbeiders binnen de communistische beweging organiseerde.
Spaanse Burgeroorlog Na het uitbreken van de Spaanse Burgeroorlog in 1936 vertrok Langer naar Spanje om de Tweede Spaanse Republiek te steunen in de strijd tegen de nationalistische troepen van Francisco Franco. Hij sloot zich aan bij de Internationale Brigades, waarin tienduizenden buitenlandse vrijwilligers aan republikeinse zijde vochten.
In Albacete, het belangrijkste organisatorische centrum van de Internationale Brigades, leidde hij aanvankelijk een werkplaats waar wapens werden gerepareerd. Later diende hij onder meer bij de Dombrowski-eenheden en werd hij luitenant en plaatsvervangend commandant van een mitrailleurcompagnie.
In Spanje trouwde hij met Cecilia Molina. Het echtpaar kreeg een dochter. Na de nederlaag van de republikeinen in 1939 vluchtte Langer naar Frankrijk. Hij werd achtereenvolgens geïnterneerd in kampen bij Argelès-sur-Mer en Gurs. Volgens latere biografische bronnen wist hij uit de internering te ontsnappen en keerde hij in 1939 terug naar Toulouse.
Verzet in Toulouse Na zijn terugkeer naar Toulouse nam Langer opnieuw contact op met communistische kameraden en andere voormalige strijders uit Spanje. Tijdens de Duitse bezetting werkte hij bij de Société de Constructions Mécaniques du Midi. Toen hij in oktober 1942 op een lijst kwam te staan van arbeiders die voor werk naar Duitsland moesten worden gestuurd, dook hij onder.
Rond Langer ontstond een van de eerste gewapende FTP-MOI-groepen in het zuiden van Frankrijk. De leden waren grotendeels buitenlandse communisten en antifascisten, onder wie Joden uit Midden- en Oost-Europa, Italiaanse antifascisten en voormalige Spaanse republikeinse strijders. De groep werkte samen met andere verzetsorganisaties in en rond Toulouse.
Na de Duitse bezetting van de tot dan toe onbezette zone van Frankrijk in november 1942, tijdens Operatie Anton, werd Langer de eerste leider van de 35e Brigade FTP-MOI. De naam verwees naar de 35e divisie waarin hij tijdens de Spaanse Burgeroorlog had gediend.
De brigade pleegde sabotage en gewapende acties tegen de Duitse bezettingsmacht. Tot de activiteiten behoorden aanslagen met explosieven, het in brand steken van Duitse voertuigen en aanvallen op infrastructuur. Langers groep werkte daarbij onder meer samen met Spaanse guerrillastrijders.
Arrestatie en executie thumb|Gedenkplaat bij station Saint-Agne, waar Langer in februari 1943 werd gearresteerd.
Begin februari 1943 werd Langer bij station Saint-Agne in Toulouse door de Franse politie gearresteerd terwijl hij een koffer met explosieven bij zich had. Tijdens het verhoor werd hij zwaar mishandeld, maar volgens de bronnen gaf hij geen informatie over zijn medestrijders prijs.
Hij werd opgesloten in de gevangenis Saint-Michel. In maart 1943 verscheen hij voor de bijzondere afdeling van het hof van beroep van Toulouse. De openbaar aanklager Pierre Lespinasse eiste de doodstraf en verwees in zijn requisitoir nadrukkelijk naar Langers Joodse afkomst, buitenlandse herkomst en communistische overtuiging.
Langer werd ter dood veroordeeld. Pogingen om gratie te verkrijgen mislukten. Op 23 juli 1943 werd hij op veertigjarige leeftijd in de gevangenis Saint-Michel met de guillotine geëxecuteerd.
Na zijn executie nam de 35e Brigade de naam 35e Brigade FTP-MOI Marcel Langer aan. In oktober 1943 werd aanklager Lespinasse door verzetsstrijders gedood als vergelding voor zijn rol bij de veroordeling van Langer.
Nagedachtenis Langer werd begraven op de begraafplaats Terre-Cabade in Toulouse. Op zijn graf staat een monument met een buste van de beeldhouwer Sylvestre Clerc.
thumb|Gedenkplaat voor Marcel Langer bij het naar hem genoemde metrostation in Toulouse.
Na de oorlog werd zijn rol in het verzet officieel erkend. In 1945 werd hem postuum de Franse Médaille de la Résistance toegekend. In 1946 kreeg hij de vermelding Mort pour la France.
In Toulouse zijn verschillende plaatsen naar hem genoemd. De stad kent onder meer een avenue Marcel-Langer en een impasse Marcel-Langer. Ook het metrostation Saint-Michel – Marcel-Langer van de metro van Toulouse, nabij de voormalige gevangenis waar hij werd geëxecuteerd, draagt zijn naam.
Bij station Saint-Agne werd in 2004 een gedenkplaat aangebracht op de plaats van zijn arrestatie.
Langers naam bleef daarnaast verbonden aan de geschiedenis van de buitenlandse verzetsstrijders in Zuid-Frankrijk. Over hem en de 35e Brigade verschenen verschillende historische studies. In 2003 publiceerde Greg Lamazères de biografie Marcel Langer, une vie de combats. 1903-1943. Juif, communiste, résistant... et guillotiné.
Literatuur Jean-Yves Boursier, La guerre de partisans dans le Sud-Ouest de la France, 1942-1944. La 35e Brigade FTP-MOI, L'Harmattan, Parijs, 1992. Gérard de Verbizier, Ni travail, ni famille, ni patrie. Journal d'une brigade F.T.P.-M.O.I., Toulouse 1942-1944, Calmann-Lévy, Parijs, 1994. Greg Lamazères, Marcel Langer, une vie de combats. 1903-1943. Juif, communiste, résistant... et guillotiné, Privat, Toulouse, 2003.
Externe link Biografisch dossier over Marcel Langer bij het Musée de la Résistance en ligne
Categorie:Pools verzetsstrijder in de Tweede Wereldoorlog