De Kandelaar is een kerkgebouw aan de Oude Molenstraat in de Nederlandse stad Assen. Het gebouw deed oorspronkelijk dienst als bedehuis van de afgescheiden en later gereformeerde gemeente van Assen. Omdat er vóór de ingebruikname van de Zuiderkerk in 1925 maar één gereformeerde kerk in Assen was, had het gebouw aanvankelijk geen officiële eigennaam; in de volksmond stond het onofficieel bekend als de Molenstraatkerk. Pas na de bouw van de Zuiderkerk kreeg het pand de officiële naam Noorderkerk. Rond 1970 werd de naam gewijzigd in De Kandelaar. Sinds 1970 is het gebouw in handen van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt), een kerkgenootschap dat na een fusie in mei 2023 opging in de Nederlandse Gereformeerde Kerken en nog altijd eigenaar is van het pand.
De straat waaraan de kerk ligt, heette oorspronkelijk Molenweg, vervolgens Molenstraat en thans Oude Molenstraat.
Geschiedenis
Ontstaan en eerste kerkgebouw (1834–1840) De wortels van de gemeente liggen in de Afscheiding van 1834. Op 24 november 1834 ondertekenden 36 Asser verontrusten een Acte van Afscheiding van de Hervormde Kerk. De instituering van de Christelijke Afgescheidene Gemeente te Assen vond plaats op 2 april 1835 onder leiding van ds. Hendrik de Cock. Omdat samenkomsten van meer dan twintig personen destijds door de overheid verboden waren, hield men jarenlang bijeenkomsten in particuliere woningen.
Nadat in 1839 voor ƒ 425,- een perceel aan de Molenweg was verworven en op 19 augustus 1840 koninklijke erkenning werd verkregen, verrees een eerste eenvoudig kerkgebouw. Dit gebouw werd op 15 november 1840 in gebruik genomen. Het pand bevatte aan de straatzijde twee diaconiewoningen en daarachter een kerkzaal van twaalf meter lengte.
Nieuwbouw van 1876 Door de groei van de gemeente – die zich in 1869 aansloot bij de verenigde Christelijke Gereformeerde Kerken – en de bouwvallige staat van het eerste onderkomen, besloot de kerkenraad tot algehele nieuwbouw. Naar een ontwerp van H. Winters Hzn. verrees in 1876 een nieuwe kerkzaal met een representatieve voorgevel aan de straat. Het gebouw bood plaats aan 500 tot 600 kerkgangers en werd op zondag 29 oktober 1876 ingewijd door ds. E. Breitsma. In 1884 kreeg het gebouw zijn eerste orgel, geleverd door de firma Van Oeckelen uit Haren, waarvoor een orgelgalerij werd aangebracht. Na de landelijke kerkfusie van 1892 behoorde de gemeente tot de Gereformeerde Kerken in Nederland.
Uitbreidingen (1895 en 1905) In 1895 vond een aanzienlijke vergroting plaats naar een ontwerp van de Asser architect J. Smallenbroek. De zuidelijke gevel werd gedeeltelijk doorbroken voor de aanbouw van een zijvleugel, waardoor de capaciteit toenam tot circa 750 zitplaatsen. De preekstoel verhuisde hierbij naar de noordelijke wand en er werden een nieuwe consistoriekamer en een kosterswoning opgetrokken.
In 1905 onderging het interieur opnieuw een verbouwing onder leiding van J. Smallenbroek, waarbij een derde galerij en een nieuwe preekstoel werden toegevoegd. Waarschijnlijk tussen 1905 en 1910 werd ook de oorspronkelijke negentiende-eeuwse straatgevel bepleisterd en in detaillering vereenvoudigd.
De verbouwing van 1939 Na de ingebruikname van de Zuiderkerk aan de Zuidersingel in 1925 kreeg het gebouw aan de Molenstraat officieel de naam Noorderkerk.
Wegens aanhoudend ruimtegebrek en geconstateerde constructieve gebreken volgde in 1939 een ingrijpende gedaantewisseling. De bouwvergunning werd verleend op 8 maart 1939. Naar een ontwerp van architect A. Smallenbroek Jzn. – zoon van J. Smallenbroek – werden de voorgevel en zijmuren geheel vernieuwd en werd aan de noordzijde een zijvleugel aangebouwd. De bouwmassa kreeg een sobere vormgeving in traditionalistische stijl. Binnen werden drie met elkaar verbonden gaanderijen geplaatst, glas-in-loodramen aangebracht en een nieuw gewelfd plafond van celotexplaten gehangen. De capaciteit steeg hiermee naar 1260 zitplaatsen. De vernieuwde kerk werd op 6 december 1939 officieel in gebruik genomen.
Vrijmaking en verkoop (1944–1970) Bij de Vrijmaking van 1944 scheidde een aanzienlijk deel van de gemeente zich af en vormde de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) van Assen. Tot 1946 maakten de vrijgemaakten mede gebruik van de Noorderkerk, totdat een rechterlijk vonnis het eigendom van de kerkgebouwen toewees aan het oorspronkelijke kerkgenootschap, de Gereformeerde Kerken in Nederland.
In 1970 bouwde de Gereformeerde Kerk in Nederland een nieuw kerkcentrum in de wijk Vredeveld (De Open Hof), waardoor het gebouw aan de Molenstraat overbodig werd. Dit pand werd in 1970 verkocht aan de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt). Binnen dit kerkgenootschap – dat zelf was voortgekomen uit de Gereformeerde Kerken in Nederland – werd de aankoop beschouwd als het na 24 jaar 'terugkrijgen' van het historische bedehuis. De laatste dienst van de Gereformeerde Kerken in Nederland vond plaats op 25 oktober 1970; op 1 november 1970 nam de vrijgemaakte gemeente het gebouw in gebruik. Rond 1970 werd de naam van het gebouw gewijzigd in De Kandelaar.
Renovatie van 1978–1979 Vanaf december 1977 onderging De Kandelaar een omvangrijke renovatie onder leiding van architect De Ruiter, die vijftien maanden duurde en circa twee miljoen gulden kostte. Hierbij werd de oude pastorie gesloopt om plaats te maken voor negen zalen en een nieuwe kosterswoning. Eind november 1979 werd het vernieuwde complex officieel heropend.
Architectuur en interieur Het exterieur van De Kandelaar toont hoofdzakelijk de sobere, traditionalistische architectuur die het complex kreeg bij de verbouwing van 1939 door A. Smallenbroek Jzn. De gevels zijn opgetrokken in baksteen met sobere gevelopeningen en glas-in-loodramen. De frontbreedte aan de Oude Molenstraat bedroeg na de bouw in 1939 inclusief bijgebouwen 31 meter.
Het interieur wordt gekenmerkt door een brede zaal met drie omlopende galerijen, ontworpen om een goed zicht op het liturgisch centrum te waarborgen. Bij de renovatie van 1978–1979 zijn onder meer nieuwe liturgische meubels geplaatst en werd het interieur verrijkt met drie wollen wandkleden die de heilsgeschiedenis symboliseren aan de hand van het thema licht. Afbeeldingen
Categorie:Kerkgebouw in Assen Categorie:Bouwwerk van Jan Smallenbroek Categorie:Bouwwerk van Albert Smallenbroek