Op weg naar het einde is een brievenboek van de Nederlandse schrijver Gerard Reve, in december 1963 uitgebracht door uitgeverij De Bezige Bij. De bundel bevat zes als brief geschreven autobiografische teksten die eerder afzonderlijk waren verschenen in het literaire tijdschrift Tirade. Met dit werk vond Reve, na jaren van creatieve impasse, de literaire vorm die zijn latere oeuvre zou bepalen. Op weg naar het einde wordt algemeen beschouwd als een van de hoogtepunten van de naoorlogse Nederlandse literatuur en kreeg vanaf de eerste verschijning een grote oplage; in 2015 verscheen de zesentwintigste druk.
Ontstaansgeschiedenis In de jaren vijftig verkeerde Reve in een diepe creatieve crisis. Na zijn debuut De avonden (1947) en het succes van Werther Nieland (1949) had hij besloten zich op het Engels toe te leggen en zijn werk niet langer in het Nederlands te publiceren. Hij verhuisde in 1953 naar Londen, waar hij onder meer werkzaam was als verpleger in het National Hospital for Nervous Diseases aan Queen Square. Pogingen om als Engelstalig auteur door te breken liepen op niets uit; zijn eerste Engelse roman Melancholia raakte in opspraak nadat staatssecretaris Jo Cals een aan Reve toegekende reisbeurs introk wegens een als obsceen beschouwde passage. Reve keerde terug naar Amsterdam, maar bleef literair onvruchtbaar.
De wending kwam in augustus 1962, toen Reve in opdracht van Tirade de International Writers Conference in Edinburgh bijwoonde. Het verslag dat hij van die reis maakte, verscheen onder de titel Brief uit Edinburgh in het september-oktobernummer van Tirade van datzelfde jaar. De vorm beviel hem; in de daaropvolgende elf maanden schreef hij vijf vervolgbrieven, alle eerst gepubliceerd in Tirade tussen het najaar van 1962 en de zomer van 1963. In december 1963 bundelde De Bezige Bij ze tot Op weg naar het einde. De titel werd door Reve zelf bedacht.
Inhoud De bundel bestaat uit zes brieven, geschreven tussen 16 augustus 1962 en 31 juli 1963. De vertelde tijd beslaat daarmee iets minder dan een jaar; door de vele flashbacks reikt het werk echter terug tot voor de oorlog.
Brief uit Edinburgh – De langste brief uit de bundel. Reve doet verslag van zijn reis naar de International Writers Conference in Edinburgh, de bootreis via Harwich, en geeft commentaar op de lezingen die hij bijwoont en op de Nederlandse schrijvers die hij in Schotland tegenkomt. Brief uit Amsterdam – Speelt zich grotendeels af in Amsterdam. Reve beschrijft onder meer een tuinfeest op het landgoed van Mevrouw Oofi – een onmiskenbare verwijzing naar de dichteres Fritzi ten Harmsen van der Beek en haar Blaricumse buitenplaats Jagtlust – en het villen van een haas. Op de achtergrond zindert het vertrek van zijn geliefde Wimie naar Londen, dat Reve in een staat van permanente melancholie achterlaat. Brief uit Camden Town – Gedateerd 10 december 1962. Reve verblijft in Londen in het huis van Perkin Walker aan Regent's Park Terrace, bezoekt de London Zoo en zoekt zijn ex-vriend Wimie op, die met diens nieuwe vriend in de Engelse hoofdstad woont. In deze brief krijgt hij van een Stem drie aanbevelingen toegefluisterd, waaronder de opdracht zich te vestigen in de velden van Alicante. Brief uit Gosfield – Geschreven in Gosfield (graafschap Essex), in het buitenverblijf The Gunner's Hut van Reves vriend P. Bevat het beruchte voorval rond een koffer die per ongeluk op een metrostation wordt achtergelaten en daar onaangeroerd wordt teruggevonden – door Reve later geduid als een Zinloos Feit. Brief uit Schrijversland (Modern Toerisme) – Volgens de datering geschreven aan boord van het motorschip Lethe in Rotterdam op 9 mei 1963; in werkelijkheid voltooide Reve de brief al een dag eerder vanuit de woning van Ludo Pieters in Rhoon. Een reisbrief waarin geen reis wordt gemaakt; centraal staat Reves reflectie op het schrijverschap. Brief in een fles gevonden – Gedateerd 24 juli 1963, geschreven in kamer 21 van Hotel Madrid te Algeciras (provincie Cádiz). De afsluitende brief, door Reve in correspondentie de kroon op alle brieven genoemd.
Vorm en thematiek Reve had het briefgenre eerder beproefd in zijn in 1961 in Tirade gepubliceerde Brief uit Londen, maar pas in Op weg naar het einde zou hij de persoonlijke toon volledig uitwerken. Kenmerkend is een gewild archaïsche, lichtelijk plechtstatige stijl die afwisselt met scabreuze of triviale observaties. De spanning tussen Hoge Stijl en Lage Werkelijkheid geldt sindsdien als handelsmerk van Reves proza.
Terugkerende motieven zijn de melancholie om het vertrokken zijn van Wimie, de geldnood, de kwellingen van het schrijverschap, de godsdienstige twijfel, de homoseksualiteit en de gedachte aan de dood. Het concept van het Zinloos Feit – een ogenschijnlijk betekenisloze observatie die door zijn aanwezigheid juist beladen wordt – wordt door Reve in deze bundel voor het eerst expliciet geformuleerd. Hij polemiseert openlijk met zijn broer, de slavist Karel van het Reve, die zich verzet had tegen het Schrijversprotest. Naast Reve zelf treden meerdere herkenbare personages op, doorgaans aangeduid met initialen of bijnamen.
Receptie thumb|Reve ontvangt de Prozaprijs van de gemeente Amsterdam voor Op weg naar het einde (1966). Links Hanny Michaelis. Op weg naar het einde werd direct na verschijnen drie keer herdrukt en bracht Reve definitief uit zijn isolement als Engelstalig auteur. In 1989 schatte Jos Paardekooper het totaal aantal verkochte exemplaren op tussen de 105.000 en 126.000. De bundel wordt door critici, biograaf Nop Maas en literatuurwetenschappers als een omslagpunt in het werk van Reve gezien en als een van de standaardwerken van de Nederlandse naoorlogse literatuur. In het Lexicon van literaire werken van Anbeek, Goedegebuure en Vervaeck kreeg het werk een eigen lemma.
Reve zelf beschouwde Brief in een fles gevonden als de kroon op alle brieven. Het werk zou drie jaar later worden voortgezet en, in zijn eigen woorden, voltooid in Nader tot U (1966), waarin opnieuw vijf brieven werden opgenomen, ditmaal aangevuld met dertig gedichten. Tussen 2022 en 2024 verscheen bij Uitgeverij Fragment een reeks essays over de brieven van Op weg naar het einde en Nader tot U.
Drukgeschiedenis De eerste druk verscheen in december 1963 bij De Bezige Bij in Amsterdam. Het boek werd binnen enkele maanden drie keer herdrukt. In november 2015 verscheen de zesentwintigste druk. In december 2023 publiceerde Uitgeverij De Buitenkant, in samenwerking met de Stichting Johan Polak, de werkversies van het boek in een wetenschappelijk verantwoorde uitgave.
Literatuur Ton Anbeek, Jaap Goedegebuure en Bart Vervaeck, Lemma 'Gerard Reve – Op weg naar het einde, in: Lexicon van literaire werken. Nop Maas, Gerard Reve. Kroniek van een schuldig leven (drie delen, Van Oorschot, Amsterdam 2009–2012). C.J. Aarts (red.), Bibliografie van Gerard Reve (Uitgeverij Fragment, 2025).
Externe links Lemma Op weg naar het einde in het Lexicon van literaire werken op DBNL Uitgave-informatie bij De Bezige Bij
Categorie:Werk van Gerard Reve Categorie:Roman uit 1963 Categorie:Nederlandstalige literatuur