Het Kempens Diamantcentrum is een erfgoed- en bezoekerscentrum in Nijlen, in de Belgische provincie Antwerpen, dat de geschiedenis van de diamantbewerking in de Antwerpse Kempen ontsluit. Het centrum bevindt zich naast de historische Slijperij Lieckens, een voormalige diamantslijperij uit 1910. Het bezoekerscentrum opende in augustus 2014; de restauratie van de slijperij zelf werd in 2016 voltooid.
Slijperij Lieckens is sinds 27 november 2008 beschermd als monument. Volgens de Inventaris Onroerend Erfgoed is de werkplaats een zeldzaam bewaard voorbeeld van de diamantslijperijen die het economische en sociale leven in Nijlen en andere Kempense gemeenten mede bepaalden. In juli 2025 werd de diamantbewerking toegevoegd aan de Inventaris Vlaanderen voor het Immaterieel Cultureel Erfgoed.
Achtergrond Vanaf het einde van de negentiende eeuw ontstonden ten oosten van Antwerpen kleinere productiecentra voor diamantbewerking. Zij vormden de zogenoemde buitenindustrie, waarbij een deel van de slijpbewerking vanuit Antwerpen naar de Kempen werd verplaatst. Jan Eduard Claes uit Borgerhout wordt vaak aangeduid als de eerste diamantslijper in de Kempen en als een pionier van de diamantbewerking in Nijlen. De productie concentreerde zich er onder meer op kleinere en minder waardevolle stenen. De elektrificatie van de provincie Antwerpen leidde in de jaren 1920 tot een sterke uitbreiding van de Kempense diamantnijverheid. Kleinere elektromotoren maakten het mogelijk om ook op beperkte schaal, bijvoorbeeld in kleine ateliers en familiebedrijven, slijpmolens te exploiteren.
Nijlen groeide uit tot een van de centra van deze nijverheid. De officiële beschermingstekst van Slijperij Lieckens noemt Nijlen een centrum- en pioniersgemeente van de Kempense diamantslijperij. De diamantbewerking beïnvloedde er onder meer de werkgelegenheid, de semi-industrialisering en de sociale verhoudingen van een voordien sterk agrarische omgeving.
Slijperij Lieckens De diamantwerkplaats Lieckens werd in 1910 gebouwd. Petrus Lieckens liet de slijperij oprichten voor zijn zonen, die het vak in Antwerpen hadden geleerd. In 1918 werd het gebouw met een verdieping verhoogd. De bewaard gebleven technische inrichting documenteert volgens het Agentschap Onroerend Erfgoed onder meer de ontwikkeling van de aandrijving en krachtoverbrenging in diamantwerkplaatsen tussen 1910 en 1928.
In 1928–1929 werd de oorspronkelijke gasmotor vervangen door een elektrische motor. Daarna onderging het atelier volgens ETWIE geen ingrijpende technische wijzigingen meer. De werkplaats bleef in gebruik tot 1985.
Vanaf de jaren 1990 werd door de plaatselijke heemkring De Poemp gepleit voor het behoud van het complex. Het gemeentebestuur van Nijlen kocht de slijperij en aangrenzende gronden in 2004. Op 27 november 2008 werd de diamantwerkplaats, met de waterput en de bij de werkplaats behorende cultuurgoederen en technische uitrusting, beschermd als monument.
Het beschermingsbesluit omschrijft de werkplaats als een zeldzaam bewaard exemplaar van de vele diamantslijperijen die in de Kempen werden opgericht. Aan de installatie wordt bovendien industrieel-archeologische waarde toegekend omdat belangrijke onderdelen van de historische technische uitrusting in hun oude opstelling bewaard zijn gebleven.
Ontstaan van het diamantcentrum De ontwikkeling van een erfgoedwerking rond Slijperij Lieckens hield verband met het regionale project Schitterend Geslepen. Dit project verzamelde en documenteerde het materiële en immateriële erfgoed van de diamantbewerking in de Kempen, waaronder mondelinge getuigenissen van mensen die in de sector hadden gewerkt.
De collectie van het Kempens Diamantcentrum kwam grotendeels tot stand naar aanleiding van Schitterend Geslepen, een samenwerking van de gemeenten Nijlen en Grobbendonk, Erfgoedcel Kempens Karakter en verschillende lokale erfgoedpartners.
Naast Slijperij Lieckens werd een bezoekerscentrum opgericht. Dit Kempens Diamantcentrum opende in augustus 2014. De restauratie van de historische werkplaats werd vervolgens in 2016 afgerond. RTV berichtte in april 2016 dat de gerestaureerde slijperij op 7 en 8 mei voor het publiek zou worden opengesteld. Ook NNieuws berichtte over de heropening en de restauratie van het gebouw en de historische werkuitrusting.
Collectie en presentatie Het centrum heeft een vaste tentoonstelling over het Kempense diamantverleden. De presentatie en de historische slijperij behandelen zowel de technische kant van de diamantbewerking als de geschiedenis van de mensen die in de regionale diamantnijverheid werkzaam waren. De combinatie van verzamelde objecten en mondelinge getuigenissen sluit aan bij de opzet van het project Schitterend Geslepen.
De historische werkplaats vormt daarbij zelf een belangrijk deel van de collectie. De bescherming omvat niet alleen het gebouw en de waterput, maar ook de cultuurgoederen die integraal deel uitmaken van de werkplaats, waaronder onderdelen van de slijpinstallatie. Daarnaast bestaat de collectie uit een uitgebreide verzameling foto's die te raadplegen zijn via de beeldbank van het Kempens Erfgoed.
Briljante Kempen De benaming Briljante Kempen wordt gebruikt voor de bredere erfgoedwerking rond de geschiedenis van de diamantbewerking in de Antwerpse Kempen. De vzw Briljante Kempen werd opgezet als samenwerkingsverband van Nijlen, Grobbendonk en het provinciebestuur met als doel het regionale diamanterfgoed te inventariseren, registreren en ontsluiten. Briljante Kempen is daarmee niet zonder meer een alternatieve officiële naam voor het Kempens Diamantcentrum.
Zie ook Diamantschool van Nijlen Diamantmuseum Antwerpen
Externe links Kempens Diamantcentrum Diamantwerkplaats Lieckens met waterput (erfgoed) Kempens Diamantcentrum - Slijperij Liekens (ETWIE) Diamantbewerking in de Kempen Foto's in de collectie van het Kempens Erfgoed
Categorie:Nijlen Categorie:Belgische diamantindustrie Categorie:Museum