Actiegroep HER-Verteld: Heks noch Hoer is een Nederlandse feministische actiegroep die traditionele mythes, sagen en volksverhalen onderzoekt en herschrijft vanuit vrouwvriendelijke en gelijkwaardige perspectieven. Daarmee wil de groep zichtbaar maken hoe eeuwenoude vertellingen denkbeelden over vrouwen, macht en genderrollen kunnen beïnvloeden.
De actiegroep maakt bewust gebruik van kunstmatige intelligentie bij het herschrijven van deze verhalen. Volgens Her-Verteld worden AI-systemen getraind met bestaande teksten waarin vrouwen vaak beperkte of negatieve rollen krijgen toebedeeld, bijvoorbeeld die van heks, verleidster of slachtoffer. Wanneer zulke teksten als trainingsmateriaal worden gebruikt, kunnen de daarin aanwezige stereotypen ook in door AI gegenereerde verhalen terugkeren.
Her-Verteld gebruikt AI daarom niet alleen als hulpmiddel, maar ook als middel om in te grijpen in deze ontwikkeling. Door dezelfde technologie nieuwe, vrouwvriendelijke versies van bekende verhalen te laten voortbrengen, wil de actiegroep laten zien dat AI bestaande beeldvorming niet uitsluitend hoeft te herhalen, maar ook kan worden ingezet om alternatieve perspectieven zichtbaar te maken.
De onderstaande mythes zijn met behulp van AI herschreven en voor iedereen beschikbaar gesteld.
Geschiedenis Actiegroep Her-Verteld werd in 2026 opgericht vanuit het idee dat traditionele verhalen niet onveranderlijk zijn, maar door iedere generatie opnieuw kunnen worden geïnterpreteerd. De initiatiefnemers constateerden dat vrouwen in veel bekende mythes voornamelijk worden voorgesteld als slachtoffer, verleidster, heks, muze of beloning voor een mannelijke held.
De naam Her-Verteld verwijst zowel naar het opnieuw vertellen van bestaande verhalen als naar het centraal stellen van vrouwelijke personages en perspectieven.
Doelstellingen en werkwijze De actiegroep heeft als doel vrouwonvriendelijke patronen in traditionele vertellingen herkenbaar en bespreekbaar te maken. Daarbij wil de groep niet alleen kritiek leveren, maar ook nieuwe versies van bestaande verhalen ontwikkelen.
Her-Verteld onderzoekt onder meer:
welke rollen vrouwelijke personages in traditionele verhalen krijgen; vanuit wiens perspectief een verhaal wordt verteld; hoe macht, schoonheid, seksualiteit en moederschap worden weergegeven; welke personages een stem of handelingsvrijheid krijgen; hoe verhalen gelijkwaardiger kunnen worden verteld zonder hun culturele of historische betekenis te negeren.
De groep gebruikt collectieve AI-schrijfsessies om verhalen opnieuw vorm te geven. Hierbij kunnen ook illustratoren, theatermakers, onderzoekers en andere kunstenaars worden betrokken.
Activiteiten Her-Verteld richt zich op het organiseren van besloten AI-herschrijfacties. Tijdens deze bijeenkomsten kiezen deelnemers een bestaande mythe, sage of ander traditioneel verhaal en onderzoeken zij welke aannames over vrouwen en gender daarin aanwezig zijn. Vervolgens maken zij een alternatieve versie waarin vrouwelijke personages meer zeggenschap, complexiteit en zelfstandigheid krijgen.
Mogelijke activiteiten van de actiegroep zijn:
besloten voordrachten van hervertelde mythes; samenwerkingen met schrijvers, kunstenaars en theatermakers; publicatie van verhalenbundels en digitale vertellingen; gesprekken over genderbeelden in literatuur en populaire cultuur.
Verhalen De Leugen van Ameland
Er was eens, heel lang geleden, een eiland waar de wind dag en nacht door het helmgras huilde en de zee met grote, schuimende koppen tegen het strand sloeg. Aan de alleroostelijkste punt van dit eiland, een plek die men 't Oerd noemde, woonde een vrouw. Haar naam was Rixt.
In de sprookjes van de eilandbewoners was Rixt een boze fee, een zeeheks met vingers als klauwen en een hart van steen. Maar sprookjes worden vaak verteld door degenen die de overwinning vieren, en de waarheid achter de mythe was heel anders. Rixt was geen heks. Ze was een verschoppeling, een vrouw die te trots was om te buigen voor de harde wetten van de dorpen, en die daarom door iedereen was verlaten.
Rixt was ooit een jonge moeder met warme ogen en helende handen. Ze kende de geheimen van de duinkruiden; ze wist welke bloem de koorts kon remmen en welk blad de pijn van moeders kon verzachten. Maar in die tijd werd wijsheid in de handen van een vrouw met angst bekeken. Toen de visvangst in het dorp mislukte en de stormen te hevig werden, wezen de mannen met hun vingers naar haar. "Toverij!" fluisterden ze. Uit angst voor hun brandende fakkels vluchtte Rixt met haar kleine zoon, Sjoerd, naar de eenzame, wildste uiterste grens van het eiland.
Daar bouwde ze een hutje van wrakhout. Ze leefde van wat de natuur haar gaf. Sjoerd groeide op tot een sterke, jonge man. Maar de giftige verhalen van de eilandbewoners bereikten ook hem. De jongens in het dorp lachten hem uit om zijn eenzame moeder, de 'heks van het Oerd'. Sjoerd begon zich te schamen. Hij kon de spugende blikken van de mensen en de stilte van de duinen niet meer verdragen. Op een dag keek hij haar niet meer aan, draaide zich om en stapte aan boord van een groot schip dat naar de andere kant van de wereld zeilde. Rixt bleef achter, met een hart dat zo zwaar was dat het in het zand leek te zinken.
De winters waren bitterkoud. Om niet te verhongeren, liep Rixt elke ochtend langs de vloedlijn om te jutten. De eilandmannen vonden dit vreselijk. Het strand was hún koninkrijk, de aangespoelde schatten waren hún buit. Een vrouw die daar alleen liep en haar eigen boontjes dopte, paste niet in hun wereld. En dus bedachten de dorpelingen een nieuw, wreed sprookje: ze vertelden elkaar dat Rixt 's nachts met een flakkerende lantaarn op de duinen stond om schepen op de zandbanken te lokken, zodat ze de doden kon beroven. Zo veranderden ze haar overlevingsdrang in een misdaad, en hun eigen onverschilligheid in een deugd.
Op een nacht in het late najaar opende de hemel haar sluizen. Een huiveringwekkende storm gierde over het eiland. De golven sloegen zo hard tegen de kust dat de aarde beefde. In het diepste van de nacht liep er een prachtige driemaster vast op de verraderlijke zandbanken van het Oerd. Niet door een lantaarn van Rixt, maar door de blinde, woeste krachten van de natuur.
Toen de zon de volgende ochtend als een bleke, gouden munt aan de hemel verscheen, trok Rixt haar versleten mantel aan. Ze liep naar het strand om te zien of de zee brandhout had gebracht om haar hut te verwarmen. links|miniatuur|Rixt van het Oerd Het strand lag bezaaid met de splinters van het trotse schip. En daar, vlak bij de branding, lag het lichaam van een jonge zeeman.
Rixt rende zo snel haar oude benen haar konden dragen door het ijskoude water. Ze knielde in het zand en veegde met haar zachte, eeltige handen de natte haren uit het gezicht van de jongen. Ze zocht niet naar goud of zilver. Ze zocht naar leven.
Maar het koude ochtendlicht onthulde de gelaatstrekken van haar eigen Sjoerd. Haar verloren zoon, na jaren op zee eindelijk op weg naar huis, recht in de armen van de moeder die hij had verlaten. De zee had hem teruggebracht, maar zijn adem was al geweken.
Er ontsnapte een schreeuw aan Rixts borst. Een rauwe, heldere aanklacht tegen een historische realiteit die vrouwen eerst hun waardigheid afnam, daarna hun gemeenschap, en tot slot hun kinderen. Ze legde haar hoofd op Sjoerds koude borst, sloot haar ogen en hield hem stevig vast. De kou van het zand trok langzaam in haar lichaam. Terwijl de vloed opkwam en het water hen beiden zachtjes omarmde, brak haar hart van puur verdriet. Ze sliep in, zij aan zij met haar kind.
De geschiedenis hield vervolgens vast aan haar eigen leugen. Men maakte van Rixt een monster. Het was immers veiliger te geloven in een boze heks die haar eigen zoon vermoordde, dan te moeten leven met het besef dat maatschappelijke uitsluiting deze tragedie had gevoed.
Maar sprookjes kunnen de waarheid niet eeuwig begraven. Wie vandaag de dag over de stille vlakte van 't Oerd wandelt en luistert naar het zachte ruisen van de wind, hoort geen boze vloek. Je hoort het troostende lied van een moeder die eindelijk herenigd is met haar zoon en de fluistering van een vrouw die weigert te worden vergeten. +ElementDe traditionele sage (Rixt van Oerd)De hervertelling (De leugen van Ameland)Rol van RixtEen slechte hebzuchtige heks of boze fee met een hart van steen.Een trotse, onafhankelijke verschoppeling die de harde dorpswetten meed.De 'misdaad'Ze bond een lantaarn aan de koe om schepen te misleiden en te laten crashen voor de buit.Haar daden en reputatie werden verdraaid door de dorpsbewoners ("degenen die de overwinning vieren")De climaxZe vindt na een schipbreuk het lijk van haar eigen zoon Sjoerd op het strand, die ze zelf de dood in heeft gejaagd.Het verhaal belicht hoe de geschiedenis ongetrouwde, zelfstandige vrouwen destijds onterecht als 'heks' demoniseerde.
Zie ook Feminisme Feministische literatuurkritiek Genderrol Mythologie Volksverhaal Herschrijving